Дигиталното евро и Македонија: Што ќе значи за граѓаните и денарот

Европа направи уште еден голем чекор кон воведување нова форма на пари. На 9 јули 2026 година Европскиот парламент даде поддршка да почнат преговорите со земјите членки за создавање дигитално евро, со 416 гласа „за“, 169 „против“ и 22 воздржани.

Тоа сè уште не значи дека дигиталното евро е пуштено во употреба, ниту дека Европската централна банка веќе донела конечна одлука да го издаде. Но, проектот излезе од фазата на долгорочна идеја и влезе во конкретна законодавна и техничка постапка. Советот на Европската Унија ја усвои својата преговарачка позиција во декември 2025 година, а по одлуката на Европскиот парламент можат да почнат меѓуинституционалните преговори за конечниот изглед на европската регулатива.

Доколку законската рамка биде усвоена во текот на 2026 година, Европската централна банка планира во втората половина на 2027 година да почне дванаесетмесечен пилот-проект. Потенцијалното прво официјално издавање е предвидено за 2029 година, но само доколку по завршувањето на законодавната и техничката постапка ЕЦБ процени дека системот е безбеден и потребен.

Дигиталното евро наједноставно може да се опише како електронска верзија на банкнотите и монетите. Едно дигитално евро секогаш би имало иста вредност како едно физичко евро. Разликата е во тоа што нема да се чува во паричник како банкнота, туку во посебен дигитален паричник или платежна сметка, до која корисникот би пристапувал преку мобилен телефон, картичка или друг одобрен уред.

Но, дигиталното евро не е исто што и парите што граѓаните денес ги гледаат во мобилното банкарство. Парите на тековната сметка претставуваат побарување од комерцијалната банка. Дигиталното евро би било директна форма на пари на централната банка, односно обврска на Евросистемот, слично како банкнотите што ги издава централната банка.

Граѓаните, сепак, не би отворале класична сметка директно во ЕЦБ. Дистрибуцијата, идентификацијата на корисниците и секојдневните услуги би се вршеле преку банки, платежни институции и други овластени посредници, додека самите дигитални евра би биле поддржани од Европската централна банка.

Дигиталното евро не е биткоин, криптовалута или стабилна криптомонета. Неговата вредност нема да зависи од побарувачката на берзите, од приватна компанија или од алгоритам. Ќе биде официјална јавна валута, поддржана од ЕЦБ, со гарантирана номинална вредност. Нема ниту да носи камата, бидејќи неговата главна цел е да биде средство за плаќање, а не инструмент за штедење или инвестирање.

Предвидено е основните услуги за физичките лица да бидат бесплатни. Тоа би ги опфаќало отворањето и одржувањето дигитален паричник, чувањето средства и пристапот до најмалку еден платежен инструмент. Дигиталното евро би можело да се користи за плаќање во продавници, на интернет и за директно испраќање пари меѓу две лица.

Системот треба да работи и онлајн и офлајн. Кај офлајн плаќањето, два уреди би можеле да ја извршат трансакцијата и кога нема интернет или мобилен сигнал. Според ЕЦБ, деталите за таквата трансакција би им биле познати само на испраќачот и примачот, што треба да обезбеди приватност приближна на онаа кај готовината.

Тоа, сепак, не значи дека дигиталното евро ќе биде целосно анонимно во сите ситуации. Банките и платежните институции ќе мора да го утврдуваат идентитетот на корисниците и да ги применуваат правилата против перење пари, финансирање тероризам и измами. ЕЦБ тврди дека нема да може директно да ги поврзува платежните податоци со конкретен корисник, бидејќи информациите ќе бидат шифрирани и псевдонимизирани, но посредниците ќе продолжат да ги извршуваат законските контроли.

Нема да биде ниту таканаречена програмабилна валута со која централната банка би можела да определува каде, кога и за што смеат да се трошат парите. Според предложениот модел, дигиталните евра не би имале рок на траење и не би можеле да се ограничат само на одредени производи, продавници или географски области.

Системот би можел да поддржува условни плаќања. На пример, средствата за производ купен преку интернет би можеле автоматски да се префрлат откако ќе биде потврдена испораката. Тоа е техничка автоматизација на трансакцијата, а не ограничување на самите пари.

Една од најважните отворени теми е колку дигитални евра ќе може да поседува едно лице. Точниот лимит сè уште не е утврден. Европските институции предвидуваат ограничување за да спречат граѓаните, особено во време на финансиска несигурност, масовно да ги повлечат депозитите од комерцијалните банки и да ги префрлат во пари директно гарантирани од централната банка.

Корисникот би можел да го поврзе дигиталниот паричник со банкарска сметка. Кога ќе се надмине дозволениот лимит, вишокот автоматски би се префрлал на банкарската сметка. При плаќање поголема сума, недостигот би можел автоматски да се повлече од сметката без корисникот рачно да купува дигитални евра.

Причината поради која Европа го турка проектот не е само технолошка. Во заднината се наоѓа прашањето кој ја контролира инфраструктурата преку која Европејците секојдневно плаќаат.

Според ЕЦБ, околу две третини од картичните трансакции во еврозоната се обработуваат преку меѓународни картични системи, а 13 од 21 земја во еврозоната немаат сопствен национален картичен систем. Европските банки и трговци во голема мера зависат од неевропски картични компании, мобилни паричници и технолошки платформи.

Дигиталното евро треба да создаде европска јавна платежна инфраструктура што ќе работи низ целата еврозона. Целта е да се намали зависноста од странски системи, да се зајакне конкуренцијата и да се спречи доларските стабилни криптомонети во иднина да преземат значителен дел од дигиталните плаќања во Европа.

За Македонија оваа промена е значајна иако земјата не е членка на Европската Унија и не е дел од еврозоната. Денарот е формално самостојна валута, но неговата стабилност со децении се одржува преку стабилен курс во однос на еврото. Народната банка ја насочува монетарната политика кон одржување на стабилноста на денарот, а номиналниот курс е врзан за германската марка, а потоа за еврото, уште од 1995 година.

Македонскиот финансиски систем веќе е длабоко поврзан со европската платежна инфраструктура. Земјата стана дел од Единствената област за плаќања во евра – СЕПА, а македонските банки почнаа да извршуваат СЕПА-трансакции на 7 октомври 2025 година. Тоа овозможи трансферите во евра кон европските земји да станат побрзи и поевтини од претходните класични меѓународни дознаки.

Во тек е и изградба на македонски систем за инстант плаќања според стандардите на европскиот систем ТИПС. Народната банка најавува дека системот ќе овозможи плаќања во денари во реално време, 24 часа дневно и седум дена во неделата. Неговото воведување е планирано до крајот на 2026 година, а техничката поставеност треба да овозможи идно поврзување со европската инфраструктура.

Тоа значи дека Македонија ја модернизира домашната платежна мрежа во период кога Европската Унија гради нов систем за дигитални пари. СЕПА, инстант плаќањата и дигиталното евро не се ист проект, но се дел од истата поширока трансформација кон побрзи, поевтини и технолошки поврзани плаќања.

Македонските граѓани, сепак, нема автоматски да добијат право трајно да чуваат дигитални евра само затоа што Македонија е дел од СЕПА или кандидат за членство во ЕУ.

Според моделот што го разгледува ЕЦБ, жители на земји надвор од еврозоната би можеле привремено да користат дигитално евро при посета на земја од еврозоната, преку европски давател на платежни услуги. Можно е и трговци надвор од еврозоната да добијат право да примаат дигитални евра од европски туристи.

Но, трајниот пристап за жители на држави што не се членки на ЕУ, како Македонија, би барал посебен договор меѓу Европската Унија и државата, како и дополнителен аранжман меѓу ЕЦБ и домашната централна банка.

За македонските граѓани, потенцијалната корист е највидлива кај патувањата, онлајн купувањето, работата со европски компании и примањето средства од членови на семејството во странство. Доколку Македонија добие поширок пристап, дигиталното евро би можело да овозможи непосредно плаќање без потреба од повеќе посредници и без одделни национални платежни апликации.

Сепак, дигиталното евро нема автоматски да ги укине трошоците за конверзија од евро во денари. Доколку примачот сака средствата да ги претвори во денари или да ги префрли на домашна банкарска сметка, може да останат курсни разлики и надоместоци на платежните посредници. Затоа дигиталното евро не треба да се претставува како бесплатна замена за сите девизни дознаки.

За македонските компании, особено за туристичкиот сектор, електронската трговија и извозниците на услуги, можноста да примаат дигитални евра би можела да значи побрза наплата и помала зависност од меѓународните картични системи. Европските туристи би можеле да плаќаат директно од своите дигитални паричници, доколку таквиот модел биде дозволен со договорите за трети земји.

Но, дигиталното евро носи и ризик за денарот. Бидејќи еврото веќе има силна улога во штедењето, цените на недвижностите, договорите и меѓународните плаќања во Македонија, полесниот дигитален пристап може дополнително да ја зголеми неговата употреба.

Доколку граѓаните добијат можност лесно и трајно да чуваат дигитални евра, дел од средствата би можеле да се префрлат од денарски и девизни депозити во домашните банки кон дигитални пари на ЕЦБ. Тоа би можело да ја намали депозитната основа од која банките ги финансираат кредитите и да ја засили неформалната евроизација на економијата.

Токму затоа ЕЦБ најавува дека пристапот за трети земји ќе биде постепен, со лимити и посебни заштитни механизми против заменување на домашните валути со дигиталното евро. За Македонија, договорот за евентуален пристап не би бил само техничко прашање, туку одлука со последици врз монетарната политика, банкарскиот систем и позицијата на денарот.

Предизвик ќе биде и дигиталната нееднаквост. Дел од граѓаните немаат паметен телефон, стабилен интернет или доволно дигитални вештини. Офлајн плаќањето и физичката картичка можат да го намалат овој проблем, но не можат целосно да го заменат пристапот до готовина, банкарски филијали и човечка поддршка.

Европските институции затоа инсистираат дигиталното евро да биде дополнување, а не замена за банкнотите и монетите. Паралелно со регулативата за дигиталното евро се подготвуваат и правила со кои треба да се заштитат достапноста и прифаќањето на готовината.

За Македонија најважното прашање не е дали дигиталното евро ќе се појави, туку дали државата ќе биде институционално и технички подготвена кога тоа ќе се случи. Народната банка, Министерството за финансии, банките и платежните институции ќе треба навреме да утврдат под кои услови македонските граѓани и компании би можеле да го користат, како ќе се врши конверзијата со денарот, кој ќе ги покрива трошоците и како ќе се заштитат личните податоци и домашната финансиска стабилност.