Skip to content
Искористен дел од ракета на SpaceX, кој повеќе од една и пол година неконтролирано се движи меѓу Земјата и Месечината, на 5 август ќе заврши со удар во лунарната површина со брзина од околу 8.700 километри на час.
Не станува збор за активна ракета што ја загубила контролата, ниту за објект што се враќа кон Земјата. Кон Месечината се движи празната горна фаза на Falcon 9, останата од мисијата со која во јануари 2025 година беа лансирани два приватни лендера. Ударот не претставува опасност за населението, сателитите околу Земјата или Меѓународната вселенска станица.
Според пресметките на меѓународен тим астрономи, ракетната фаза треба да удри во близина на кратерот Ајнштајн на осветлениот раб на Месечината во среда, 5 август, околу 6:34 часот според универзалното време, односно околу 8:34 часот по македонско време. Објектот тежи приближно 3.900 килограми и ќе се движи со брзина од околу 2,43 километри во секунда.
Судирот ќе трае дел од секундата. Металната конструкција на ракетата речиси целосно ќе биде уништена и испарена, а енергијата од ударот ќе ископа нов кратер со проценет дијаметар од околу 20 до 30 метри и длабочина од приближно пет метри. Новиот кратер ќе биде премногу мал за да може да се забележи од Земјата без исклучително моќна опрема.
Научниците, сепак, најмногу ги интересира она што ќе се случи над кратерот. Ударот би требало да исфрли големо количество ситна месечева прашина и карпи, создавајќи широка завеса од материјал и потесен вертикален облак што може да се издигне десетици километри над површината.
Компјутерските модели предвидуваат дека главната завеса од исфрлен материјал може да достигне височина од околу 15 до 20 километри и да се рашири до 183 километри од местото на ударот. Потесниот централен млаз, во најоптимистичкото сценарио, може да достигне височина меѓу 75 и 100 километри.
Сончевата светлина што ќе се одбива од облакот би можела да го направи видлив преку чувствителни телескопи и камери во првите минути по судирот. Самиот блесок од ударот веројатно ќе трае помалку од една секунда и ќе биде тешко забележлив бидејќи настанот ќе се случи на осветлен дел од Месечината.
Настанот нема да може да се гледа со голо око. Најдобри услови се очекуваат во делови од Северна и Јужна Америка, каде што Месечината во моментот на ударот ќе биде над хоризонтот, а небото ќе биде темно. За набљудувачите од Македонија ударот ќе се случи во утрински дневни услови и нема да претставува видлив небесен спектакл без специјализирана астрономска опрема.
Истражувачите предупредуваат дека сите процени за големината и осветленоста на облакот имаат значителна неизвесност. Симулациите во најголем дел претпоставуваат дека ракетата ќе удри речиси вертикално, со моторот насочен кон површината. Во реалноста, таа може да пристигне под остар агол, да се распадне непосредно пред ударот или да создаде понизок и помалку светол облак.
Токму поради таа неизвесност, професионални и аматерски астрономи се повикани да го снимаат настанот. Набљудувањата од повеќе локации ќе им овозможат на научниците да го споредат вистинскиот удар со математичките модели и да утврдат како шуплива метална конструкција се однесува при судир со лунарната површина.
Обичните метеорити се цврсти парчиња карпа или метал. Горната фаза на Falcon 9 е поинаква: претставува голема, но речиси празна цилиндрична конструкција, составена од тенки метални резервоари, мотор и други компоненти. При удар нејзините ѕидови ќе се свиткаат и распаднат, поради што облакот од прашина може значително да се разликува од оној што го создава природен метеорит со слична маса.
Ракетата беше лансирана од вселенскиот центар „Кенеди“ на Флорида на 15 јануари 2025 година. Во истото лансирање патуваа лендерот Blue Ghost на американската компанија Firefly Aerospace и јапонскиот RESILIENCE, дел од програмата HAKUTO-R на компанијата ispace.
Blue Ghost успешно слета на Месечината на 2 март 2025 година и стана првата целосно успешна комерцијална мисија со меко слетување и работа на лунарната површина. RESILIENCE подоцна стигна до орбитата околу Месечината, но неговиот обид за слетување на 6 јуни заврши неуспешно.
По одвојувањето на двата лендера, горната фаза на Falcon 9 немала доволно гориво за контролирано да ја напушти областа меѓу Земјата и Месечината или да биде насочена кон однапред избрана локација. Таа останала на издолжена орбита што повеќепати ја пресекувала патеката на Месечината.
Во следните месеци гравитацијата на Земјата, Месечината и Сонцето постепено ја менувала нејзината траекторија. Пресметките на астрономите покажале дека објектот повеќе нема да ја избегне Месечината и дека неговото движење завршува со неконтролиран удар на 5 август.
Иако ударот е ненамерен, за научниците претставува редок експеримент со однапред познати параметри. Тие приближно ги знаат масата, димензиите, материјалите, брзината, времето и местото на судирот. Кај природните метеорити, голем дел од овие информации се непознати или се утврдуваат дури по ударот.
Набљудувањето ќе им помогне да ги подобрат моделите за создавање кратери и движење на месечевата прашина. Тоа е важно и за идните човечки мисии, бидејќи лунарната прашина е исклучително ситна, остра и абразивна. Може да оштетува визири, инструменти, соларни панели, механички споеви и заштитни костими.
Симулациите покажуваат дека дел од исфрлените честички може да патуваат стотици километри пред повторно да паднат на површината. Со зголемувањето на бројот на лендери, ровери, орбитални станици и идни човечки бази, разбирањето на ваквите удари станува практично безбедносно прашање, а не само научна љубопитност.
Научниците очекуваат и орбитери околу Месечината да ја фотографираат областа пред и по судирот. Лунарниот извидувачки орбитер на НАСА веќе има искуство со откривање кратери создадени од вештачки објекти и може подоцна да помогне во утврдувањето на точната локација и големината на новиот кратер.
Ова нема да биде прв вештачки објект што удрил во Месечината. Во минатото вселенски агенции намерно насочувале ракетни степени и сонди кон површината за научни истражувања или за безбедно завршување на мисиите. Во 2022 година таму удри и неидентификуван ракетен дел, оставајќи необичен двоен кратер што подоцна беше фотографиран од НАСА.
Разликата овојпат е во можноста ударот детално да се следи во реално време, на осветлен дел од Месечината и со голем број инструменти насочени кон точно предвидена област.
Настанот истовремено го нагласува растечкиот проблем со управувањето со вселенскиот отпад. Со зголемувањето на бројот на мисии кон Месечината, искористените ракетни степени, неактивните орбитери и напуштените летала може да создаваат сè поголем ризик за идната инфраструктура.
Во овој случај нема опасност за луѓе бидејќи ударот ќе се случи далеку од активни мисии и населени бази, какви што на Месечината сè уште нема. Но истиот начин на оставање хардвер без контролирана завршна траекторија во иднина може да стане посериозен проблем.
Во среда ракетата нема спектакуларно да експлодира како во научнофантастичен филм. За голо око Месечината најверојатно ќе изгледа непроменето.
Но за неколку секунди на нејзината површина ќе се појави нов кратер, а повеќе од еден милион килограми месечев материјал може да бидат поместени од ударот. За научниците, тоа ќе биде ретка можност да набљудуваат како човечкиот отпад остава траен белег на друго небесно тело.
