Црвеното Езеро: бездна во која каменот не стигнува до водата

Од патот над Имотски не се гледа езеро во вообичаена смисла. Нема брег со трска, плитка вода, чамци или патека што се спушта до површината. Пред посетителот ненадејно се отвора огромна камена бездна, со стрмни ѕидови што тонат стотици метри надолу, а на нејзиното дно мирно стои темносина вода.

Глетката повеќе потсетува на кратер од друга планета отколку на природно езеро во далматинското крашко подрачје.

Црвеното Езеро се наоѓа околу километар и половина северозападно од Имотски, во внатрешноста на средна Далмација. Иако неговото име сугерира црвена вода, површината најчесто има длабока сина, зеленикава или речиси црна нијанса. Името доаѓа од црвеникавите и кафеави тонови на варовничките карпи што ја опкружуваат бездната.

Од работ на карпите водата изгледа речиси недостижна. Токму од таа глетка настанала една од најпознатите локални приказни – дека никој не успеал да фрли камен директно во езерото.

Според легендата, силни луѓе со години се залетувале, избирале различни позиции и се обидувале да го надминат огромното растојание, но карактеристичниот звук на камен што удира во водата никогаш не се слушнал. Камењата, наводно, исчезнувале меѓу карпите или се враќале кон стрмните ѕидови.

Приказната е дел од фолклорот, а не научно потврдено правило. Во стручните истражувања за Црвеното Езеро не се наведува природна сила што буквално спречува камен да падне во водата.

Многу поверојатно објаснување се необичната геометрија на бездната и огромното растојание. Водата се наоѓа повеќе од 200 метри под делови од горниот раб, ѕидовите се речиси вертикални, а на места и надвиснати. Камен фрлен од достапен видиковец лесно може да удри во карпа многу пред да стигне до површината. Од таква височина не може сигурно да се утврди ниту дали паднал во вода само според звукот. Ова е физичко објаснување изведено од измерените димензии на јамата, а не официјално разрешување на легендата.

Вистинските размери на Црвеното Езеро се уште поневеројатни од приказната со каменот.

Научните мерења покажуваат дека вкупната вертикална разлика од највисоката точка на отворот до најдлабоката истражена точка изнесува околу 527 метри. Самата водена колона, зависно од сезонските промени на нивото, може да биде длабока од приближно 232 до 315 метри. Најдлабоката утврдена точка се наоѓа неколку метри под нивото на Јадранското Море.

Поради овие димензии, УНЕСКО го опишува Црвеното Езеро како најдлабоко крашко езеро во Европа. Истовремено, тоа е една од најдлабоките познати колапсни вдлабнатини во светот што постојано содржи вода.

Но езерото не е класичен вулкански кратер, иако неговата форма лесно може да создаде таков впечаток.

Имотскиот предел е изграден претежно од варовник, карпа што водата постепено ја раствора. Во текот на долги геолошки периоди, подземните води создавале пукнатини, канали, пештери и огромни празнини. Кога сводот над една таква подземна просторија повеќе не можел да ја издржи тежината на карпите, се урнал и зад себе оставил џиновска јама.

Подземната вода потоа го исполнила нејзиниот долен дел. Така настанал сложениот крашки феномен што денес го нарекуваме Црвено Езеро.

Неговата површина зафаќа околу 2,7 хектари, но најголемиот дел од езерото е скриен под работ на бездната. При највисоко измерено ниво, во него може да има повеќе од осум милиони кубни метри вода.

Водата не останува затворена како во камен сад. Таа доаѓа и заминува преку подземни крашки канали што сè уште не се целосно истражени. Откриени се големи подводни отвори и системи што го поврзуваат езерото со пошироката хидролошка мрежа на Имотското Поле.

Поради тоа нивото на водата значително се менува. Разликата меѓу најниската и највисоката забележана површина може да надмине 80 метри, но Црвеното Езеро, за разлика од соседното Модро Езеро, не пресушува целосно.

Длабочината и речиси вертикалните карпи долго време го правеле езерото тешко достапно и за научниците. Првите систематски истражувања започнале во првата половина на 20 век, но прецизните мерења станале можни дури со современа спелеолошка и нуркачка опрема.

Во 2017 година меѓународна спелеонуркачка експедиција успеала да стигне до дното и да спроведе природонаучни истражувања во средина во која температурата на водата под дваесетина метри се одржува околу десет Целзиусови степени. Експедицијата истражувала жив свет приспособен на изолираните подземни и длабоководни услови.

Во езерото и околните води живеат и ендемични видови риби. Нивното појавување во извори, реки и други водни тела во сушни периоди е еден од показателите дека под земјата постојат врски кои од површината не можат да се видат.

Она што науката го објаснува преку варовник, вода и рушење на подземни сводови, локалните легенди го раскажуваат како приказна за човечката алчност.

Според најпознатото предание, на местото на денешната бездна некогаш се наоѓале богатите Гаванови дворови. Пред вратата се појавил ангел преправен како сиромашен патник и побарал вода и помош. Господарката го одбила, уверена дека богатството на нејзиното семејство е посилно од секоја божја казна.

Тогаш земјата се отворила, дворовите пропаднале во бездната, а јамата се наполнила со вода. Во народните верзии на приказната, од длабочината и денес се слушаат гласови и завивање на суштествата што останале заробени под карпите. Легендата била запишана во првата половина на 20 век, но се пренесувала усно многу порано.

Првите пишани описи на езерото потекнуваат уште од почетокот на 18 век. Венецијанскиот офицер Иван Зуане Франчески во 1717 година ја опишал бездната како огромен круг издлабен во гол камен, со ѕидови толку стрмни што набљудувачот истовремено чувствува страв и восхит. Во период кога не постоело научно објаснување за крашките процеси, тој се прашувал дали јамата ја создал некаков подземен вулкан.

Три века подоцна, геологијата дала поинаков одговор, но чувството пред работ на Црвеното Езеро останало речиси непроменето.

Размерите тешко се согледуваат со голо око. Водата од горе изгледа мирна и мала, но тоа е оптичка измама создадена од огромните карпи околу неа. Дури кога на фотографијата ќе се појави човек, возило или дрво, станува јасно колку е голема вдлабнатината.

Црвеното Езеро е заштитено како геоморфолошки споменик на природата уште од 1964 година, а подрачјето е вклучено и во европската мрежа „Натура 2000“.

Во 2024 година, Биоково и Имотските Езера беа прогласени за УНЕСКО глобален геопарк. Подрачјето опфаќа 43.100 хектари и ги поврзува планината Биоково, со повеќе од 400 јами и пештери, со крашките феномени околу Имотски.

На помалку од два километра од Црвеното се наоѓа Модрото Езеро, неговиот попристапен и попознат сосед. До него води патека, а кога има доволно вода се користи и за капење. Во исклучително сушни години може целосно да пресуши, по што на неговото дно традиционално се игра фудбалски натпревар.

Црвеното Езеро е поинакво. Тоа не е место до кое посетителот едноставно се спушта со пешкир и торба за капење. Неговата вредност е во погледот од работ, во чувството на огромната празнина и во сознанието дека најголемиот дел од природниот систем останува скриен во карпата и под водата.

Стрмните и нестабилни рабови бараат внимателно движење и почитување на означените простори за набљудување. Обичното туристичко разгледување се одвива од горниот дел, додека спуштањето и нуркањето се активности за специјализирани и соодветно опремени експедиции.

Посетителот на крајот може да замине без да дознае дали некој навистина успеал да го фрли легендарниот камен во водата.

Но тоа веќе не е ни најважното прашање.

Многу поголема мистерија е како обичната дождовница, движејќи се низ варовникот илјадници години, успеала да создаде подземен свет, да урне планина однатре и да остави зад себе бездна длабока повеќе од половина километар.