„Мајка Македонија“ во Нови Сад: споменик на сеќавање или нов балкански спор за историјата?

Еден споменик што сè уште не е поставен веќе успеа да отвори стара балканска тема – кој има право да именува, симболизира и претставува делови од заедничкото историско и културно наследство.

Иницијативата за подигнување на споменикот „Мајка Македонија“ во Нови Сад предизвика реакции од Грција и Бугарија, но и од македонската заедница во Србија, која категорично отфрла дека проектот има политичка или територијална порака.

Во центарот на спорот не е само една скулптура. Во прашање е начинот на кој различните балкански заедници ги читаат истите симболи – името Македонија, традиционалната носија, историското наследство и претставата за припадноста на луѓето што со генерации живеат на различни страни од денешните граници.

Што всушност се предлага во Нови Сад?

Предлогот го поднел Националниот совет на македонското национално малцинство во Србија, по повод 80-годишнината од организираното населување на Македонци во Војводина.

Според објавените информации, станува збор за бронзена скулптура висока околу два метри, која би претставувала жена во традиционална македонска носија со две деца. Едното дете е свртено кон Србија, а другото кон Северна Македонија.

Проектот е на скулпторот Синиша Новески, а во Нови Сад постапката сè уште не е завршена. Советот за култура и информирање на градското собрание побара дополнителни мислења од ЈП „Урбанизам“ и од Заводот за заштита на спомениците на културата.

Токму ова е важно да се нагласи: станува збор за иницијатива и постапка за поставување споменик, а не за веќе поставен споменик.

Но политичката и историската чувствителност очигледно веќе ја надмина локалната процедура.

Зошто реагира Грција?

Најострата реакција, според објавените информации, доаѓа од Граѓанската партија на Грците во Србија.

Од оваа организација побарале властите во Нови Сад да ја отфрлат иницијативата, оценувајќи го името „Мајка Македонија“ како спорно и како непочитување кон грчкиот народ и држава.

Нивното толкување е дека називот и симболиката на споменикот можат да се поврзат со историски и географски ревизионизам.

Тоа, сепак, е нивна политичка интерпретација на проектот, а не утврден факт дека споменикот има таква намера.

И токму тука треба да се направи разлика меѓу она што некој го чита во еден симбол и она што иницијаторите официјално го кажуваат дека сакаат да постигнат.

Бугарската реакција ја отвора друга историска линија

Од Бугарија, пак, реакциите се читаат низ поинаква историска рамка.

Според објавените оценки, во споменикот, според нив, се препознаваат елементи од фолклорното наследство на историско-географската област Македонија, па затоа иницијативата се толкува како можна провокација кон бугарската историска меморија.

Особено внимание се посветува на двете деца – едното насочено кон Србија, другото кон Северна Македонија.

Во дел од бугарските толкувања ова се поврзува со идејата за српско влијание во Северна Македонија и со концептот што во бугарскиот јавен дискурс се означува како „Српски свет“.

И тука повторно мора да постои дистанца.

Тоа е политичко читање на симболиката, а не доказ дека авторите на споменикот навистина сакале да испратат таква порака.

Македонците во Србија: „Не е политичка провокација“

Од другата страна е ставот на македонската заедница во Србија.

Националниот совет на македонското национално малцинство јасно порача дека иницијативата нема политички, територијални или меѓународни конотации.

Нивното објаснување е едноставно: „Мајка Македонија“ е симбол на потеклото, татковината, историскиот и културниот идентитет на Македонците.

За македонската заедница во Србија, споменикот треба да ја одбележи сопствената историска меморија и осумдесетгодишното присуство на Македонците во Војводина.

Од тој аспект, двете деца не се претставени како политичка карта, туку како симболична врска меѓу местото каде што македонската заедница денес живее и земјата со која го поврзува своето национално потекло.

Еден симбол, три различни читања

Токму тука се наоѓа суштината на оваа приказна.

За македонската заедница во Србија, споменикот е меморија.

За грчките критичари, спорно е самото именување „Мајка Македонија“ и можната симболичка порака што ја носи.

Во дел од бугарските реакции, пак, истиот симбол се чита низ прашањето за културното наследство на Македонија и историското влијание на Србија.

Една скулптура, значи, станува своевидно огледало во кое секоја страна го гледа сопствениот историски наратив.

Балканот и понатаму тешко ги одвојува културата и политиката

Во друга европска средина, споменик посветен на една национална заедница, поставен во земјата во која таа заедница живее, веројатно би бил пред сè прашање на културна меморија.

На Балканот, ситуацијата е покомплицирана.

Имињата, носиите, јазикот, фолклорот, историските личности и симболите многу често се дел од повеќе национални историски наративи.

Затоа еден збор или еден фолклорен мотив може да биде прочитан како културно наследство од една страна, а како политичка порака од друга.

Но токму поради тоа е важно јавната дебата да не се претвора автоматски во спор за тоа кој има „ексклузивно право“ на културните симболи.

Што велат Македонците во Србија?

Од Националниот совет порачуваат дека негувањето на идентитетот на една национална заедница не треба да се сфаќа како закана за идентитетот на друга.

Според нив, Македонците во Србија се дел од српското општество повеќе од осум децении и придонесуваат во неговиот економски, културен, образовен и општествен живот.

Затоа споменикот, како што објаснуваат, треба да биде инклузивен симбол – не знак на исклучување.

И токму ова е најважниот дел од нивната порака: културниот идентитет не мора да биде политичка закана.

Тие го опишуваат споменикот како траен симбол на почит кон предците, зачувување на културниот идентитет и одбележување на историската пресвртница за македонската заедница во Србија.

Каде завршува меморијата, а каде почнува политиката?

Ова е прашањето на кое нема едноставен одговор.

Еден споменик навистина може да биде само споменик.

Но неговото значење не го определува само авторот. Го определуваат и оние што го гледаат, политичкиот момент во кој се поставува и историскиот контекст во кој се чита.

Во случајот со „Мајка Македонија“, официјално образложената цел е одбележување на македонската заедница во Војводина и нејзиното осумдесетгодишно присуство во Србија.

Случајот покажува нешто многу важно, но не и непознато за Балканот: историјата и денес не е само она што се случило. Таа е и она што различните општества мислат дека се случило – и што сакаат да запомнат.

Споменикот допрва треба да ја помине локалната процедура

Во овој момент најкоректно е да се остави простор и за институционалната процедура во Нови Сад.

Предлогот треба да ги помине релевантните урбанистички и конзерваторски разгледувања, а дури потоа ќе може да се знае дали, каде и во каква форма ќе биде поставен.

Оттука, приказната засега не е за „нов спор меѓу Македонија, Бугарија и Грција“.

Таа е приказна за еден предлог за споменик на македонското малцинство во Србија кој, уште пред да биде поставен, стана предмет на различни национални толкувања. А можеби токму затоа најразумно е да се задржи дистанца и да не се подгрева и поддржува дополнителна тензија.