Затемнувањето денес ќе „избрише“ речиси 10 GW соларна енергија во Европа

Кога Месечината денес ќе помине пред Сонцето, милиони луѓе во Европа ќе гледаат редок астрономски спектакл, но во контролните центри на електропреносните системи истиот настан ќе биде внимателно следен како необичен тест за мрежата. Европската мрежа на оператори ENTSO-E проценува дека во услови на ведро небо производството од фотоволтаици може привремено да падне за најмногу 9,7 гигавати, во периодот меѓу 19:15 и 21:30 часот по средноевропско летно време.

Околу половина од очекуваниот европски пад, приближно 5 GW, се однесува на Шпанија и Португалија, каде што затемнувањето ќе биде најизразено. Шпанија, заедно со Германија, според ENTSO-E е меѓу електроенергетските системи кај кои се очекува најголема промена во соларното производство.

Не станува збор за најавен недостиг на струја или опасност од европски „блекаут“. Напротив, операторите со месеци го моделираат настанот, токму затоа што за разлика од облаците и другите временски промени, движењето на сенката од затемнувањето може многу прецизно да се предвиди.

ENTSO-E соопшти дека контролните центри се однапред информирани, учесниците на пазарот добиле податоци за очекуваниот пад, операторите добиваат дополнителни ажурирани прогнози за производство од фотоволтаици, а планираните исклучувања на делови од мрежата во критичниот период се избегнуваат за да има што поголема оперативна флексибилност. Формирана е и посебна европска работна група која ќе ја следи состојбата пред, за време и по затемнувањето.

Reuters објави дека дел од операторите имаат предвидено дополнително вклучување или зголемување на производството од гасни и јагленови електрани, како и приспособување на автоматската резерва за обновување на фреквенцијата – aFRR. Француските, шпанските и британските оператори не очекуваат прекин во снабдувањето, меѓу другото и затоа што затемнувањето се случува во вечерните часови, кога производството од сончевите електрани и без тоа природно опаѓа.

Македонија веќе има речиси еден гигават соларни централи

Токму тука затемнувањето станува интересно и од македонски аспект.

Според последниот годишен извештај на Регулаторната комисија за енергетика, на крајот на 2025 година во Македонија имало околу 963 MW инсталирана моќност во фотоволтаични електрани. Сонцето веќе учествува со 30,44 проценти во вкупната инсталирана производна моќност во земјата.

Само во текот на 2025 година биле приклучени нови соларни централи со 115,1 MW моќност. Фотоволтаиците произвеле околу 1.180 GWh електрична енергија, односно 19,28 проценти од целото домашно производство. За првпат производството од фотоволтаици било поголемо од она на когенеративните централи.

Тоа значи дека наглите промени во сончевото производство веќе не се маргинално прашање за македонскиот електроенергетски систем.

Но денешното затемнување во Македонија нема да има ефект споредлив со оној во Шпанија.

Како безбедно да го гледате затемнувањето на Сонцето вечерва во Македонија

Во Скопје делумното затемнување почнува околу 19:29 часот, максимумот е околу 19:36, а завршува околу 19:39 часот. За целата територија на земјата периодот на видливост е приближно од 19:29 до 19:41 часот. Сонцето во тој момент е веќе практично на хоризонтот, а од Македонија ќе биде покриен само мал дел од неговиот диск.

Затоа би било погрешно инсталираните 963 MW фотоволтаици едноставно да се помножат со процентот на затемнување и така да се проценува загубата. Инсталираната моќност е максимален номинален капацитет, додека околу 19:30 часот реалното производство од соларните централи е веќе многу пониско поради ниската положба на Сонцето.

Во моментов нема јавно објавена посебна проценка од МЕПСО со конкретна бројка колку мегавати производство би исчезнале од македонската мрежа поради денешното затемнување. Затоа секоја прецизна бројка за домашниот пад би била шпекулација.

За операторите е важен и обратниот процес.

Кога сенката на Месечината се повлекува, производството од илјадници фотоволтаици повторно расте. Ако промената е голема и брза, системот најпрво треба да обезбеди дополнителна енергија додека производството паѓа, а потоа да ја намали другата генерација кога сончевата енергија се враќа.

Токму за ваквите ситуации постојат балансните резерви.

Во својата најнова проценка на адекватноста на електроенергетскиот систем, МЕПСО наведува дека македонскиот систем користи автоматска и мануелна резерва за обновување на фреквенцијата – aFRR и mFRR – а потребата од такви резерви расте со поголемиот удел на променливи извори како сонцето и ветерот.

МЕПСО посочува и дека дополнителна флексибилност може да доаѓа од хидроцентралите, термоелектраните и батериските системи. Хидроцентралите имаат особено брз одзив, иако нивната достапност зависи од состојбата на акумулациите и управувањето со водата.

Македонија дополнително е силно поврзана со соседните електроенергетски системи. Прекуграничната размена е уште еден механизам преку кој може да се одржува рамнотежата меѓу производство и потрошувачка, иако МЕПСО предупредува дека регионалната поддршка не може секогаш да се зема здраво за готово ако повеќе системи истовремено се под притисок.

Батериите засега се многу помал дел од македонската енергетска слика. Во 2025 година РКЕ издала седум лиценци за системи за складирање во рамките на фотоволтаични електрани со вкупна батериска моќност од 7,1 MW.

Денешното затемнување затоа е повеќе од астрономска атракција. Европа за нешто повеќе од два часа ќе добие контролирана демонстрација на предизвик со кој електроенергетските системи ќе се соочуваат сè почесто: производство што може брзо да се намали и повторно да се зголеми, додека потрошувачката мора да биде покриена секоја секунда.

ENTSO-E наведува дека сончевата енергија во 2025 година веќе обезбедувала околу 13 проценти од производството на електрична енергија во Европската унија. Во Македонија, каде фотоволтаиците за само неколку години стигнаа до речиси еден гигават инсталирана моќност, прашањето како ќе се балансираат сè поголемите количини сончева енергија веќе станува дел од секојдневното управување со системот.