Охрид ќе инкасира околу 700.000 евра од плажите: за што ќе се потрошат парите?

Околу 700.000 евра годишно треба да донесе користењето на охридските плажи, но зад оваа сума се крие поважно прашање: колку од парите што се создаваат од јавниот брег навистина се враќаат во негово чистење, инфраструктура, пристапност и заштита?

Првата важна корекција е во самата бројка. Градоначалникот на Охрид, Кирил Пецаков, сумата од околу 700.000 евра ја наведе како вкупен годишен приход што го создаваат плажите за Општината и преку обврските кон ЈП „Охридски комуналец“. Тоа не значи дека 700.000 евра се појавуваат како една ставка во општинскиот буџет. Пецаков истовремено нагласува дека не станува збор за класични концесии, туку за плаќање за користење простор и за поставување урбана опрема.

Токму тука започнува следењето на паричната трага.

Во 2023 година Општина Охрид со јавен оглас понуди 14 локации за поставување урбана опрема – покриени и непокриени шанкови – за периодот 2023–2026 година. По електронското наддавање, 13 плажи добија корисници, а договорите беа претставени како тригодишни. За нив важеше и услов најмалку половина од просторот да остане слободен за посетителите, без поставување лежалки и друга опрема, како и забрана за бетонирање и за поставување платформи во езерото.

Почетните, а не конечните, годишни цени за 14-те локации беа значително различни во зависност од површината. За локација од 800 квадратни метри почетната цена изнесувала 720.000 денари, за 570 квадратни метри 513.000 денари, за 630 квадратни метри 567.000 денари, а за 210 квадратни метри 189.000 денари. За останатите локации почетните суми биле 95.000 денари за 190 квадратни метри, по 125.000 денари за три локации од по 250 квадратни метри, 150.000 денари за 300 квадратни метри, по 90.000 денари за две локации од 180 квадратни метри, уште 125.000 денари за локација од 250 квадратни метри и по 75.000 денари за две локации од 150 квадратни метри.

Збирот на тие почетни цени е 3,064 милиони денари годишно. Но тоа не се конечните цени постигнати на наддавањето. Во јавно достапните документи што ги проверивме не се појавува еден консолидиран и лесно достапен регистар во кој за секоја плажа ќе бидат наведени корисникот, конечната договорна цена, уплатениот износ, точната површина и датумот до кој важи договорот.

Без тие податоци, јавноста не може едноставно да ја реконструира сумата од околу 700.000 евра што сега ја посочува градоначалникот.

Истото важи и за општинскиот буџет.

Во Буџетот на Општина Охрид за 2026 година е планиран приход од 15 милиони денари во општата категорија „приходи од закупнина на општински имот“. Но документот не издвојува посебна буџетска ставка „приходи од плажи“ од која би можело да се види колкав дел од тие 700.000 евра оди директно во општинската каса, колкав дел се обврски кон „Охридски комуналец“ и колку навистина е наплатено.

Уште поважно, во објавените буџетски документи нема воспоставена наменска врска според која одреден процент од парите добиени од користењето на плажите автоматски се враќа за заштита на Охридското Езеро или на крајбрежјето.

Општината, секако, троши значителни средства за дејности што се поврзани со состојбата на градот и езерото. Во Буџетот за 2026 година се предвидени околу 18,23 милиони денари за јавна чистота, околу 28,79 милиони денари за реконструкција на фекална и атмосферска канализација и 11,38 милиони денари во програмата за заштита на животната средина и природата.

Но јавната чистота се однесува на територијата на градот, а канализациските инвестиции на повеќе инфраструктурни зафати. Од овие бројки не може да се утврди колку точно чини одржувањето на плажите и крајбрежјето, ниту дали тие расходи се финансираат од приходите што ги создаваат плажите.

ЈП „Охридски комуналец“ одржува и бесплатни плажи и делови од крајбрежјето што не се отстапени на приватни корисници. Во претходните летни сезони претпријатието организираше чистење и поставување садови за отпад и на таквите локации. Но ниту тука нема посебно објавена пресметка што ќе покаже колку денари годишно чини само чистењето на јавниот брег.

Канализацијата и колекторскиот систем се уште посуштински за езерото. За 2026 година на државно ниво се предвидени 22,6 милиони денари во програмата за Колекторскиот систем Охрид и Струга. Истовремено, Државниот завод за ревизија во март годинава објави сериозни забелешки за финансиското и оперативното функционирање на ЈП „Колекторски систем“, меѓу кои обврски од 493,1 милиони денари и проблеми со наплатата и дозволите за вршење на дејноста.

Тоа не значи дека приходите од плажите законски треба да го финансираат колекторот. Но ја отвора суштинската дилема: ако крајбрежјето генерира стотици илјади евра јавни приходи секоја година, дали дел од тие пари треба јасно и мерливо да се врзува со инфраструктурата што го штити истиот ресурс?

Има инвестиции и во пристапноста на плажите. Во општинската програма за туризам за 2026 година, преку проектот ADVENTOUR II е предвидено поставување пет специјализирани контејнери на пет градски плажи, со адаптирани соблекувални, пристапни тоалети за лица со попреченост, простор за опрема, спасувачки кули и опрема за спасување. Вредноста е 7,4 милиони денари, преку проектно финансирање и сопствено учество на Општината.

Тоа е конкретна инвестиција во подобар јавен пристап, но повторно не е прикажана како директна реинвестиција на приходите од плажите.

Прашањето за бесплатниот простор е уште почувствително. Условите од постапката во 2023 година предвидуваа 50 проценти од просторот да остане слободен за посетители. Беше најавена и контрола од општинските инспектори за тоа дали корисниците ги почитуваат утврдените површини и условите за поставување урбана опрема.

Но за туристот денес е поважно нешто друго: дали тие 50 проценти навистина се слободни на терен?

Во јавно достапните материјали што ги проверивме нема консолидиран извештај за сезоната 2026 во кој би било наведено колку плажи се контролирани, дали е мерена зафатената квадратура, колку неправилности се утврдени и колку санкции се изречени. Таквиот извештај би покажал дали условот за јавен простор функционира и надвор од договорите на хартија.

Над целата финансиска математика стои и статусот на Охридскиот Регион како светско природно и културно наследство.

Во последните одлуки за Охридскиот Регион, Комитетот за светско наследство на УНЕСКО бара посистемско планирање на крајбрежната зона, проценка на кумулативните влијанија од урбанизацијата, постапување со бесправните градби и подобрување на управувањето со отпадните води. Посебно се бара планските и инфраструктурните интервенции да не ја нарушуваат исклучителната универзална вредност на регионот.

Оттука, охридските плажи не се само економски простор од кој Општината може да наплатува надомест. Тие се дел од брегот на заштитено езеро, со ограничен простор, еколошки притисок и јавен интерес што не завршува со склучувањето на договорот со корисникот.

Токму затоа сумата од 700.000 евра отвора можност за поголема финансиска транспарентност.

Една годишна јавно достапна „сметка на охридските плажи“ би можела да покаже, за секоја локација одделно, кој ја користи, колку квадратни метри му се одобрени, колкава е конечната годишна цена, колку е наплатено од Општината, колкави се обврските кон „Охридски комуналец“, дали е обезбеден задолжителниот бесплатен простор и што утврдиле инспекциите.

На расходната страна, истата сметка би покажала колку од јавните пари се потрошени за чистење на брегот, канализација, заштита на езерото, јавни бесплатни зони и пристапност.

Засега, тие информации се распоредени низ различни договори, одлуки, програми, буџетски ставки и јавни претпријатија. Затоа од јавно достапните податоци не може прецизно да се одговори колкав дел од најавените 700.000 евра директно се враќа во заштита и подобрување на охридското крајбрежје.

Од јавен ресурс се создава јавен приход. За тој приход да биде целосно видлив за јавноста, паричната трага треба да може да се следи од секој квадратен метар плажа, преку секој наплатен денар, па сè до тоа колку од парите повторно стигнале до брегот и езерото.