Skip to content
Денес, на 13 август се навршуваат 25 години од Охридскиот рамковен договор – политичкиот договор што по конфликтот во 2001 година постави нови правила за децентрализацијата, правичната застапеност, употребата на јазиците, образованието и учеството на заедниците во донесувањето одлуки.
Еден детал често се губи во јубилејните потсетувања: автентичниот англиски текст на договорот наведува дека тој е „заклучен во Охрид“, но формално е потпишан во Скопје на 13 август 2001 година. Договорот стапил во сила со потписот.
Одбележувањето на четвртвековниот јубилеј започна на 12 август со панел-дискусија организирана од Министерството за односи меѓу заедниците, на која повторно беа отворени прашањата за децентрализацијата, владеењето на правото, социјалната кохезија и иднината на договорот.
Но 25 години се доволно долг период договорот да не се мери само со тоа кои закони биле донесени или кои институции биле создадени. Поважно е што може да се измери денес.
Пет области во кои Охридскиот договор оставаат најдиректни институционални последици. Притоа постои важна граница: за сите пет области нема идентични и споредливи статистички серии од 2001 до 2026 година. Онаму каде што бројките не дозволуваат чесна споредба „тогаш и сега“, таа не треба да се конструира.
Правична застапеност: принципот остана, механизмот повторно се менува
Охридскиот договор бараше правична застапеност на припадниците на сите заедници во јавната администрација и јавните претпријатија, на централно и на локално ниво. Истовремено, текстот изречно бара при вработувањето да се почитуваат стручноста и интегритетот. Значи, договорот не утврди едноставни етнички квоти според пописот, туку принцип на правична застапеност и корекција на постојните дисбаланси.
Денес овој принцип може барем делумно да се измери преку Регистарот на вработените во јавниот сектор. Според извештајот за 2025 година, во 1.370 институции биле евидентирани 129.793 вработени. Но етничката структура е прикажана за 110.885 лица. Уште 18.908 вработени во дел од безбедносните и разузнавачките институции се опфатени само со вкупна бројка и не влегуваат во структурната анализа.
Од тие 110.885 вработени, 80.250 или околу 72,4 проценти се Македонци, 24.064 или 21,7 проценти Албанци, 2.283 или 2,1 процент Турци, 1.285 или 1,2 процент Роми, 1.060 или околу еден процент Срби, 544 Бошњаци и 456 Власи.
За споредба, Пописот од 2021 година покажува 58,44 проценти Македонци, 24,30 проценти Албанци, 3,86 проценти Турци, 2,53 проценти Роми, 1,30 проценти Срби, 0,87 проценти Бошњаци и 0,47 проценти Власи во резидентното население. Но оваа споредба мора да се чита внимателно: пописната структура на населението не е законски пропишана квота за структурата на секоја институција, а за 7,2 проценти од резидентното население податоците во Пописот биле преземени од административни извори. Дополнително, регистарот на јавниот сектор не ја прикажува етничката структура за сите вработени.
Токму ова е една од областите што во 2026 година повторно се наоѓа во правна транзиција. Уставниот суд во октомври 2024 година укина одредби врз кои се темелеше примената на таканаречениот „балансер“. Тоа не значеше укинување на уставниот принцип на правична застапеност, туку отстранување на конкретниот механизам со кој етничката припадност се користеше во постапките за вработување.
На 12 август 2026 година предложениот Закон за соодветна и правична застапеност сè уште е во второ читање во Собранието. Оттука, 25 години подоцна принципот е цврсто вграден во системот, но неговиот нов оперативен модел сè уште не е конечно затворен.
Децентрализација: највидливиот институционален пресврт
Ако има област во која промената по 2001 година може најлесно да се следи институционално, тоа е локалната самоуправа.
Рамковниот договор предвидуваше значително зголемување на надлежностите на општините, во јавните услуги, урбанистичкото планирање, заштитата на животната средина, локалниот економски развој, културата, локалните финансии, образованието и социјалната заштита, заедно со обезбедување средства за извршување на тие функции.
Според Министерството за финансии, фискалната децентрализација се спроведувала фазно, а до крајот на 2011 година сите општини, со исклучок на Пласница, преминале во втората фаза и презеле финансирање на децентрализираните надлежности во културата, образованието, детската и социјалната заштита.
Финансискиот простор на општините потоа дополнително се прошируваше. Од 2024 година уделот што им припаѓа од приходите од персоналниот данок беше зголемен од 3 на 6 проценти, додека распределбата на приходите од ДДВ за општините беше зголемена од 4,5 на 6 проценти.
Но пренесената надлежност не е исто што и еднаква способност секоја општина да испорача иста услуга. Министерството за локална самоуправа и во 2025 година спроведуваше програми за зајакнување на капацитетите на единиците на локалната самоуправа и за поефикасни локални услуги. Тоа покажува дека децентрализацијата како правна архитектура е воспоставена, но нејзиниот квалитет сè уште зависи од финансиската сила и административниот капацитет на конкретната општина.
Јазиците: од принцип во договорот до едно од најспорните правни прашања
Охридскиот договор постави прецизна основа: македонскиот јазик останува службен на целата територија на државата и во меѓународните односи, а јазик што го зборуваат најмалку 20 проценти од населението добива службена употреба во рамките утврдени со закон. На локално ниво, јазикот на заедница која сочинува најмалку 20 проценти од населението во општината е службен покрај македонскиот, додека за заедниците под тој праг одлучуваат локалните власти.
Денес Законот за употреба на јазиците од 2019 година е дел од официјалната законска база на Министерството за правда. Во меѓувреме, неговата уставност остана предмет на постапка пред Уставниот суд. Во последната јавно објавена информација што ја пронајдовме од Судот, од 2 јуни 2026 година, предметот сè уште се третира како тековен, а претходно Судот соопшти дека рефератот е во подготовка.
Пописот од 2021 година дава демографски контекст за примената на јазичните права: 61,38 проценти од резидентното население го навело македонскиот како мајчин јазик, 24,34 проценти албанскиот, 3,41 проценти турскиот, 1,73 проценти ромскиот, 0,85 проценти босанскиот, 0,61 проценти српскиот и 0,17 проценти влашкиот.
Правната рамка, сепак, кажува само дали правото постои. За целосна оценка би биле потребни унифицирани податоци за тоа колку граѓани побарале и добиле документи, административни одговори, судски постапки или други услуги на јазикот на кој имаат законско право. Таква единствена национална тековна серија што би овозможила чиста оценка на практичната примена не е јавно достапна во изворите што ги проверивме.
Образование: пристапот е проширен, но пристапот и интеграцијата не се ист показател
Во образованието договорот гарантираше основно и средно образование на мајчин јазик и предвиде државно финансирање на универзитетско образование на јазиците што ги зборуваат најмалку 20 проценти од населението. Предвидена беше и позитивна дискриминација при уписите на државните универзитети додека не се постигне поправична застапеност.
Една од највидливите институционални промени во годините по договорот беше формализацијата на Универзитетот во Тетово како државен универзитет. Според неговата официјална институционална историја, во 2004 година универзитетот добил статус на државен универзитет; денес тој се претставува како единствениот државен универзитет во земјата на кој наставата доминантно се одвива на албански јазик.
Државниот завод за статистика и денес води посебни серии за учениците во основното образование според јазикот на наставата, а најновите табели се ажурирани во 2026 година. Тоа е мерлив доказ дека образованието на различни наставни јазици е трајна компонента на системот, а не привремена мерка од непосредниот постконфликтен период.
Но тука се појавува уште една разлика што статистиката лесно ја прикрива: пристапот до образование на мајчин јазик и меѓуетничката интеграција на учениците не се иста работа. Првиот показател може релативно лесно да се измери преку училишта, паралелки и студенти. За вториот би биле потребни долгорочни и споредливи податоци за контактот, ставовите и довербата меѓу младите.
Меѓуетничка доверба: најважната, а најтешко мерливата оска
Охридскиот договор не се задржа само на вработувањето и јазиците. Тој воведе институционални механизми со кои одлуките за прашања што директно ги засегаат заедниците – меѓу нив културата, употребата на јазиците, образованието, локалните финансии и симболите, не можат да се носат само со обично парламентарно мнозинство. Така таканареченото Бадентерово мнозинство стана еден од централните механизми на политичката интеграција по 2001 година.
Многу потешко е да се одговори дали институционалната интеграција произведе и поголема меѓуетничка доверба.
Не постои официјална годишна статистичка серија што со идентична методологија ја мери довербата меѓу Македонците, Албанците и другите заедници од 2001 до 2026 година. Затоа секој обид да се претстави еден процент како конечна оценка за „успехот на помирувањето“ би бил претерано поедноставување.
И официјалното одбележување на 25-годишнината во 2026 година е формулирано околу потребата за натамошно јакнење на толеранцијата, заемното разбирање, соработката и дијалогот. Тоа е политичка и институционална оценка, а не статистички доказ, но покажува дека социјалната кохезија и денес се третира како процес што не е завршен.
Што покажуваат 25 години?
Четврт век по договорот, најјасно може да се измери институционалната промена.
Македонија има многу подецентрализиран систем од оној во 2001 година. Правичната застапеност стана уставен и административен принцип што се следи со статистика, иако механизмот за негово спроведување повторно се редефинира. Употребата на јазиците е далеку пошироко законски регулирана. Образованието на мајчин јазик и високообразовните институции на албански јазик се траен дел од системот. Во Собранието постојат механизми што го спречуваат едностраното одлучување за дел од прашањата што ги засегаат заедниците.
Многу потешко е со бројка да се измери дали граѓанинот во различни општини добива еднакво добра јавна услуга, дали правичната застапеност истовремено значи и меритократско вработување, дали јазичното право секогаш функционира во секојдневниот контакт со институциите и дали младите што учат на различни јазици имаат повеќе меѓусебен контакт отколку пред една или две децении.
Затоа 25-годишнината кажува нешто повеќе од тоа дали Охридскиот договор е „исполнет“. Највидливата трајна последица е што голем дел од прашањата што во 2001 година беа во средиштето на конфликтот денес се регулираат преку Уставот, законите, локалната власт и парламентарните процедури. Следното мерило веќе не е само колку механизми се создадени, туку какви резултати произведуваат тие за луѓето што треба да ги користат.
