Skip to content
Додека европските престолнини ги затвораат вратите пред руските дипломати, Белград ги отвора. На дипломатската листа на Србија од септември 2026 има 79 руски дипломати, наспроти 62 во 2023 година.
Податокот го објави истражувачкиот тим на Радио Слободна Европа (РСЕ) во текст за руски дипломат кој бил протеран од Бугарија, а сега е акредитиран во Србија (РСЕ).
Меѓу нив има и дипломати што претходно биле протерани или ставени на „црна листа“ во земји од ЕУ по рускиот напад врз Украина во 2022. РСЕ утврдило дека најмалку тројца такви дипломати станале акредитирани претставници во Србија, од кои двајцата имаат врски со руските разузнавачки служби. Србија не воведе санкции против Москва, ниту во 2022 протера руски дипломати, за разлика од повеќето европски земји.
Не е случајно што сè почесто се повторува споредбата со Казабланка, градот од култниот филм од 1942 година, каде што сите страни, разузнавачи, бегалци и посредници, се среќаваат во „неутрална“ зона. Белград ја поттикнува таа слика со својата политика на рамнотежа меѓу Брисел и Москва, во која рамнотежата на пракса се покажува како отвореност за сите, вклучително и за најконтроверзните играчи.
Што покажуваат податоците
Истражувањето на РСЕ од 2023 покажа дека бројот на руски дипломати во Србија растел меѓу 2022 и 2023, во време кога државите од ЕУ масовно протеруваа руски дипломати. Новата проверка на дипломатската листа од септември 2026 покажува дека растот продолжил: од 62 на 79 дипломати.
РСЕ ги илустрира бројките со две конкретни лица:
- Александар Красиј. Во 2026 првпат се појавува на дипломатската листа како помошник на воениот аташе. Според бугарски медиуми, во април 2021 е протеран од Бугарија во врска со шпионски скандал, во тек на истрага за серија експлозии во складишта за оружје. РСЕ, врз основа на истечени руски бази на податоци, наведува дека тој е поврзан со руската воена разузнавачка служба ГРУ. Бугарското Министерство за надворешни работи и обвинителството не одговориле на прашањата на РСЕ.
- Алексеј Иваненко. По протерувањето од Хрватска во 2022 завршил на листата во Србија и таму е и во септември 2026. Според истечените бази, работел како „инженер“ за воена единица 71330, друго име за Центарот 16 на руската ФСБ.
Ниту Министерството за надворешни работи на Србија, ниту руската амбасада не одговориле на прашањата на РСЕ за Красиј.
Зошто Белград: земја која не затвора врати
Одговорот на РСЕ е едноставен: Србија во 2022 година не протера руски дипломати, бидејќи, за разлика од повеќето европски земји, не воведе санкции против Москва и одржува блиски односи со Русија. Поранешниот дипломат и безбедносен консултант Никола Луниќ за РСЕ вели дека Србија создала простор во кој Русија може да ги задржи дипломатските капацитети што ги губи во дел од ЕУ, а зголемувањето на дипломатските капацитети по правило го следи и зголемувањето на разузнавачките способности. Тој потсетува дека РСЕ на проблемот укажувала уште во 2023 и дека институциите на Србија не одговориле.
Сликата се дополнува и со други појави што ја одржуваат репутацијата на Белград како „отворен град“:
- Нерешени шпионски афери. РСЕ потсетува на истрага против група осомничена дека во Србија обезбедувала и складирала експлозив и беспилотни летала, подоцна префрлани кон ЕУ. Виш суд во Суботица во септември осудил едно лице од групата на една година домашен притвор. Случајот, според истражителите, се поврзува со инцидент во август на аеродромот Лајпциг/Хале. За афера од 2019 за која уште нема судски епилог РСЕ пишува дека тогашниот претседател Александар Вучиќ по средба со рускиот амбасадор оценил дека е затворена.
- Случајот „Рибар“. На 9 октомври 2026 црногорските власти го приведоа и протераа Михаил Звинчук, основач на руската пропагандна Телеграм-мрежа „Рибар“ под санкции на ЕУ од 2023, заедно со уште четири руски државјани. Според црногорскиот весник „Вијести“, тие сами побарале да бидат испратени во Белград, а на аеродромот во Подгорица ги придружувал рускиот амбасадор (ЦИВИЛ Медиа). Протерувањето е административна мерка, а не пресуда, и Звинчук тврди дека снимал документарец. Нема јавен доказ дека српската држава му понудила заштита.
- Руски државни медиуми. Белград е седиште на „Спутник Србија“ и „РТ Балкан“, чие емитување во ЕУ е опфатено со рестриктивните мерки на Унијата (исто).
- Безвизен режим. Србија и Русија имаат безвизен режим, што ја олеснува мобилноста на руските државјани.
Паралелата со Казабланка: колку држи споредбата
Во филмот „Казабланка“ од 1942 година градот е место каде што сите се среќаваат: бегалци, шпиони, службеници на спротивставени сили и посредници. Моќта на таа слика е во тоа што, поради својата неутрална положба, градот им е потребен на сите, па никој не го затвора. Историјата знае такви места и во реалноста: за време на Втората светска војна и во Студената војна градови како Лисабон, Истанбул и Виена важеле за сцена на разузнавачка игра токму заради својата специфична положба.
Споредбата со Белград држи по една линија: Србија е земја што, во услови на војна во Европа, останува достапна за двете страни. Таа се води како кандидат за ЕУ, а во исто време не ги презема мерките со кои останатите ја ограничуваат Русија. По телефонскиот разговор со Путин на 26 септември, Вучиќ рекол дека идните српски претседатели мора да го штитат интересот на земјата и да ја одржат рамнотежата во односите со големите сили (Рацин).
Но споредбата има и граници, и новинарската чесност бара да се наведат:
- Казабланка била транзитна станица, а Белград, според РСЕ, се појавува како база. Во филмот никој не останува, сите сакаат да заминат. РСЕ документира дека руските дипломати во Србија не само поминуваат, туку и се акредитираат, и тоа во сè поголем број.
- Бројот на дипломати не е доказ за шпионажа. Дел од акредитираните може да се чисти дипломати. Вистинскиот проблем, според РСЕ, е поврзаноста на дел од нив со ГРУ и ФСБ според истечени бази, што службите не го потврдиле.
- Србија не е формално неутрална во сè. Таа е кандидат за членство во ЕУ и обврзана постепено да ја усогласува надворешната политика со Унијата. Во Брисел сметаат дека усогласеноста со санкциите е околу 60 проценти (Рацин).
Парадоксот е јасен: Казабланка во филмот на крајот мора да избере страна. Прашањето за Белград е дали и кога ќе дојде тој момент, и кој ќе го наметне: Брисел преку пристапните преговори или околностите на војната.
Што значи за регионот и за Македонија
За соседите на Србија прашањето не е апстрактно. Црна Гора, членка на НАТО, ја протера групата на „Рибар“, но таа заминала токму кон Белград. Претседателот Јаков Милатовиќ побара од институциите да објаснат како лице под санкции на ЕУ воопшто влегло во земјата (ЦИВИЛ Медиа). Критичарите во регионот прашуваат дали протерувањето воопшто го решава проблемот или само го префрла на друго место. Нема јавно потврден доказ дека Белград однапред договорил засолниште за групата.
Македонија има свое искуство. Во 2022 и 2023 власта протера вкупно 14 руски дипломати, во три одделни одлуки, поради активности спротивни на Виенската конвенција (ЦИВИЛ Медиа). Како членка на НАТО и земја-кандидат за ЕУ, Македонија се наоѓа на иста страна со државите што ги затвораа вратите, а нејзин директен сосед е државата што ги отвора.
Со тоа се отвораат неколку практични прашања за македонските институции:
- Како разузнавачките и безбедносните служби разменуваат информации со партнерите во НАТО и ЕУ за лица што се протеруваат од една земја, а подоцна може да се појават во регионот.
- Дали има јавен, проверлив увид во руското влијание во македонскиот медиумски и дигитален простор.
- Каков е моделот на заштита од хибридни закани, особено во изборни периоди.
ЦИВИЛ Медиа наведува дека добила информации од релевантни кругови за сомнежи дека постојат врски меѓу руски мрежи за влијание и одредени актери во Македонија, но не добила материјални докази за независна потврда. Затоа за Македонија нема поткрепен податок дека „Рибар“ дејствувал таму. Во никој случај домашните проруски наративи автоматски не се поврзуваат со таа мрежа без докази за соработка, координација или финансирање.
Одговорот на Белград и на ЕУ
Белград. Српското Министерство за надворешни работи и руската амбасада не одговориле на прашањата на РСЕ за Красиј. Според Луниќ, односот на институциите кон проблемот не се менувал со години.
Брисел. По телефонскиот разговор Вучиќ–Путин, Европската комисија соопшти дека односите со Русија не можат да се развиваат како „сè да е исто“ под режимот на Путин. Нејзиниот портпарол потсети дека Србија доброволно се обврзала на усогласување со надворешната политика на ЕУ и дека нејзината усогласеност е значително пониска од другите кандидати од Западен Балкан. Преговорите за членство се во застој. Србија повторно остана без согласност во Советот за отворање на Кластер 3, а рускиот однос е само еден од наведените мотиви, покрај владеењето на правото.
Зошто Белград не презема повеќе? Дел од одговорот е енергијата. Србија увезува над 80 проценти од природниот гас од Русија, а краткорочниот договор требало да истече на 30 септември, без нов долгорочен договор од лето 2025. Таквата зависност може да ја ограничи слободата на Белград во односите со Москва.
Политичкиот момент. Според Рацин, Вучиќ поднел оставка од претседателската функција еден ден по разговорот со Путин за да ја предводи листата на Српската напредна партија на предвремените парламентарни избори на 25 октомври. Во изборен период тешко е да се очекува нагла промена на политиката кон Москва. Бројката од 79 руски дипломати во Белград не е докажана шпионска мрежа, туку политички податок: додека голем дел од Европа ги намалуваше руските дипломатски присуства, Србија го зголемуваше.
Паралелата со Казабланка е новинарска метафора, а не официјална оцена, и има свои граници. Но токму нејзината привлечност покажува дека регионот го чувствува проблемот.
