Skip to content
Македонските потрошувачи во моментов имаат краток период на ценовно смирување, но случувањата на светските пазари предупредуваат дека храната повторно може да стане еден од главните извори на инфлација. Првиот притисок може да се почувствува уште во октомври и ноември кај свежите производи, а посериозното прелевање кон лебот, тестенините, млечните и другите преработени производи се очекува во пролетта 2027 година.
Најновата анализа на Oxford Economics прогнозира раст на глобалните цени на храната од 11,8 проценти во 2026 година и дополнителни 4,8 проценти во 2027 година. Најголемиот ризик е концентриран кај житарките, овошјето, зеленчукот и млечните производи. Пченицата е меѓу најизложените суровини, а аналитичарите очекуваат нејзината цена во третиот квартал да биде околу 36 проценти повисока од пред една година.
Првите сигнали веќе се гледаат на меѓународните пазари. Индексот на цените на храната на ФАО во јули достигна 131,1 поен, за 0,6 проценти повеќе од јуни. Многу поважна е структурата на растот – индексот на житарките скокна за 3,4 проценти за само еден месец, а светската цена на пченицата за 5,8 проценти. Причините се нарушувањата во извозот преку Црното Море, екстремните температури и стравувањата за приносите кај големите производители.
За Македонија храната е особено чувствителна категорија затоа што зафаќа голем дел од семејниот буџет. Според податоците на Државниот завод за статистика за структурата на потрошувачката, во 2023 година храната и безалкохолните пијалаци учествувале со 50,1 процент во расходите на домаќинствата. Заедно со домувањето, облеката и основното одржување на домот, околу две третини од потрошувачката одела за основни потреби.
Затоа и релативно мало ново поскапување на храната има поголем ефект врз животниот стандард отколку ист процент на раст кај производи кои се купуваат поретко.
Дополнителен предупредувачки сигнал доаѓа од македонското земјоделство. Во јули трошоците, односно инпутите во земјоделското производство биле за 4,1 процент повисоки отколку една година претходно, додека цените што ги добивале производителите биле пониски за 5,5 проценти. Тоа создава притисок врз профитабилноста на производителите и остава помал простор тие подолго време да ги апсорбираат новите поскапувања на горивата, ѓубривата и другите суровини.
Ова е важен дел од равенката бидејќи светскиот ценовен шок овојпат не доаѓа само од еден извор. Нарушениот транспорт преку Црното Море ја погодува понудата на жито, сушите и топлотните бранови ги намалуваат приносите, а поскапите гориво и ѓубрива директно ги зголемуваат трошоците на земјоделците. Европското здружение Coceral веќе ја намали прогнозата за жетвата на жито во ЕУ и Велика Британија од 295,5 на 286,6 милиони тони, наспроти околу 310 милиони тони собрани во 2025 година.
Кај пченицата Македонија има одредена заштита. Министерството за земјоделство наведува дека жетвата во 2025 година надминала 300.000 тони, количество кое според министерот Цветан Трипуновски е еквивалентно на домашните потреби. Ако и годинашните домашни количества и стоковните резерви останат стабилни, тоа може да го ублажи директниот ефект од светското поскапување на пченицата.
Но домашна пченица не значи и изолација од светските цени. Мелниците, пекарите и прехранбената индустрија плаќаат енергија, транспорт, амбалажа и други суровини, а дел од прехранбените производи и понатаму доаѓаат од увоз. Македонија истовремено е и значаен производител и извозник на земјоделски производи, но не е затворен и самодоволен прехранбен пазар.
Токму затоа октомври и ноември ќе бидат првиот тест. Oxford Economics проценува дека кај свежото овошје и зеленчук потребни се околу два до три месеци за светскиот шок да почне да се гледа во потрошувачките цени. Кај преработената храна процесот е побавен поради постојните залихи, договори и производствени циклуси, па најсилниот ефект се очекува шест до девет месеци подоцна, од февруари до мај 2027 година.
Тоа временско поместување е важно и за економската политика. Министерството за финансии во своите среднорочни проекции очекуваше инфлацијата да се движи околу 2 проценти во 2026 и 2027 година, но уште во самите прогнози како ризици беа издвоени цените на примарните производи, геополитичката нестабилност и климатските фактори. Новиот глобален ценовен циклус е токму комбинација од тие ризици.
Затоа сегашните 2,3 проценти инфлација не се гаранција дека проблемот со храната е завршен. За Македонија клучно ќе биде колкав дел од светското поскапување ќе се апсорбира преку домашното производство и залихите, а колкав ќе помине преку увозните цени, горивото и производствените трошоци до крајниот купувач.
По неколку години во кои токму храната беше еден од најболно почувствуваните делови од инфлацијата, есента 2026 и пролетта 2027 ќе покажат дали сегашното смирување било трајно или само пауза меѓу два ценовни бранови.
