Девет години подоцна, 27 април 2017 година, повторно се враќа пред институциите

Речиси девет години по насилството во Собранието на 27 април 2017 година, еден од случаите на нападнати новинари добива нов, важен правен пресврт. Уставниот суд утврди дека неговата одлука со која беше констатирана повреда на слободата на јавно изразување на новинарката Наташа Стојановска не била извршена од Основниот граѓански суд Скопје.

Но овојпат приказната не завршува со констатација дека нечие право било повредено.

Уставниот суд го активира механизмот предвиден во својот Акт и решението го доставува до Јавното обвинителство, Судскиот совет и Основниот граѓански суд Скопје за понатамошно постапување.

Токму затоа случајот на Стојановска може да биде многу поголем од индивидуален спор на една новинарка со државата. Тој отвора прашање што е многу поважно за функционирањето на правната држава: што се случува кога конечна одлука на највисокиот орган за заштита на уставноста и човековите права нема да биде спроведена од судот што треба да ја изврши?

Од одбиена тужба до утврдена повреда на уставното право

Коренот на случајот е во 27 април 2017 година.

Наташа Стојановска, тогаш акредитирана новинарка на ТВ 24, била во Собранието за да известува за случувањата. По насилниот упад и хаосот во законодавниот дом, таа побарала судска заштита од државата, тврдејќи дека не ѝ била обезбедена соодветна заштита и дека со тоа било засегнато и нејзиното право на слободно изразување и информирање.

Основниот граѓански суд Скопје со пресуда од 2022 година не го прифатил нејзиното барање во делот на повредата на слободата на изразување. Одлуката била потврдена и од Апелациониот суд Скопје во 2024 година.

Но случајот стигнал до Уставниот суд.

Во септември 2025 година Уставниот суд го уважил барањето на Стојановска и утврдил дека со пресудите на Основниот граѓански и Апелациониот суд била сторена повреда на нејзината слобода на јавно изразување, заштитена со член 110 алинеја 3 од Уставот.

Тоа е клучната точка во целата правна приказна.

Уставниот суд не утврдил дека новинарката само била незадоволна од исходот на судската постапка. Тој констатирал повреда на уставно загарантирана слобода.

Но тогаш следува вториот проблем

Одлуката на Уставниот суд требало да произведе правен ефект.

Стојановска во април 2026 година поднела предлог за повторување на постапката пред Основниот граѓански суд Скопје, повикувајќи се на одлуката на Уставниот суд.

Наместо тоа, судијата со решение од 4 мај 2026 година го отфрлил предлогот за повторување на постапката.

Образложението било дека одлуката на Уставниот суд не може да се подведе под законскиот основ за повторување на постапката како „нов факт или нов доказ“.

И токму тука настанува институционалниот судир.

Уставниот суд, во своето најново решение, оценил дека со ваквиот пристап Основниот граѓански суд во суштина не ја извршил неговата претходна одлука.

Со други зборови, спорот повеќе не е само дали првичната пресуда била правилна.

Прашањето станува: може ли судот да донесе одлука со која практично ќе го остави без дејство она што Уставниот суд веќе го утврдил?

За првпат механизмот оди кон утврдување одговорност

Токму тука е најважниот нов момент.

Актот на Уставниот суд предвидува дека Судот по службена должност го следи извршувањето на своите одлуки. Тој може да бара информации за преземените мерки, а доколку утврди дека одлуката не е извршена, може со посебно решение да го извести надлежното јавно обвинителство и органот што го именувал или избрал раководителот на органот или телото кое не ја извршило одлуката.

Во случајот со Стојановска, Уставниот суд токму тоа го направил.

Со решение И.бр.1/2026 одлучил дека неговата одлука БЗСП.бр.8/2025 не е извршена со решението на Основниот граѓански суд од 4 мај 2026 година.

Решението е доставено до Јавното обвинителство, Судскиот совет и Основниот граѓански суд Скопје.

Тоа не значи дека судијата автоматски е прогласен за виновен или дека веќе постои утврдена дисциплинска или кривична одговорност.

Значи нешто друго, и правно многу важно: отворена е институционална можност надлежните органи да испитаат дали постои одговорност и да постапат доколку се исполнети законските услови.

ЗНМ: ова не смее да заврши само со уште едно решение

Од Здружението на новинарите на Македонија го поздравија потегот на Уставниот суд, но истовремено побараа Јавното обвинителство и Судскиот совет да утврдат кој е одговорен за неизвршувањето на одлуката.

ЗНМ очекува институциите да постапат без одлагање и, доколку се исполнети законските услови, да следуваат соодветни санкции.

Од здружението нагласуваат дека независноста на судството не значи само независност во одлучувањето, туку и одговорност и почитување на одлуките на Уставниот суд.

Тоа е принципот што сега се тестира во практика.

Ако Уставниот суд е органот што ги штити уставноста и слободите и правата, тогаш неговата одлука не може да биде само препорака која друг суд ќе ја земе предвид или ќе ја игнорира според сопствено толкување.

Девет години подоцна, 27 април повторно се враќа пред институциите

Случајот има и поширока димензија.

Во април 2017 година новинари и медиумски работници беа меѓу луѓето што беа нападнати и спречувани да ја вршат својата работа во Собранието.

Но правната разрешница не дојде истовремено со политичката и кривичната разврска на настаните.

ЗНМ потсетува дека следната година ќе се навршат десет години од 27 април, а дел од новинарите чии права биле повредени сè уште немаат конечна и ефективна правна разрешница.

Тоа е особено значајно затоа што слободата на медиумите не се брани само кога новинарот може слободно да објави текст.

Се брани и кога новинарот може безбедно да ја врши својата работа, кога државата има обврска да го заштити и кога институциите мора да обезбедат ефективен правен лек ако таа заштита изостане.

Што всушност ќе се случува сега?

Следниот чекор не е нова политичка дебата, туку институционална проверка.

Јавното обвинителство треба да го разгледа известувањето од Уставниот суд и да оцени дали постојат елементи за постапување.

Судскиот совет, од своја страна, треба да ги разгледа наводите во рамките на своите надлежности.

Тоа е фазата во која треба да се утврди дали станува збор за правно толкување, погрешна примена на процесните правила, дисциплински пропуст или евентуално однесување за кое постои друга форма на одговорност.

Токму затоа не треба однапред да се прогласува виновник.

Но исто така не треба ни да се минимизира значењето на потегот на Уставниот суд.

Ова е тест за целата судска вертикала

Најважната порака од случајот на Наташа Стојановска можеби не е само дека на една новинарка ѝ било повредено правото.

Многу поважно е што сега институциите треба да одговорат на едно системско прашање:

Што значи конечна одлука на Уставниот суд ако судовите не ја спроведуваат?

Ако одговорот е дека секој суд мора да ја почитува и спроведе таквата одлука, тогаш случајот може да биде важен преседан за идната практика.

Ако, пак, постапката повторно се развлече со години, тогаш пораката ќе биде спротивна – дека и по утврдена повреда на уставно право, граѓанинот може повторно да влезе во долгиот лавиринт на институциите.

Токму затоа случајот на Наташа Стојановска повеќе не е само приказна за 27 април 2017 година.

Тој сега станува тест дали одлуките на Уставниот суд во Македонија навистина имаат сила што мора да ја почитуваат и другите судови.

И уште поважно: дали речиси десет години по 27 април државата конечно ќе покаже дека заштитата на новинарите не завршува со констатација дека нивното право било повредено, туку продолжува сè до ефективна правна разрешница.