Skip to content
Секое лето во Македонија повторно ја гледаме истата слика: чад над планините, пожаришта во ниската вегетација, стрништа што горат, евакуации и мобилизација на пожарникари, полиција, локални власти и системот за заштита и спасување.
Но зад секој дневен извештај за бројот на активни пожари стои едно многу поголемо прашање: дали Македонија сè уште се соочува со „летни пожари“ или влегува во период во кој ризикот од големи пожари станува нова климатска реалност?
Одговорот не може да се сведе само на високите температури. Пожарот е резултат на комбинација од топлина, суша, ветер, состојбата на вегетацијата, човечки активности и начинот на кој управуваме со просторот. Но климатската промена ја поместува целата таа равенка во неповолна насока.
Европа веќе добива предупредување
Она што денес го гледаме во Македонија не е изолиран балкански феномен.
Според европските климатски податоци, 2025 година беше рекордна по изгорена површина во Европа. Само во ЕУ биле регистрирани повеќе од еден милион хектари изгорена површина, речиси двојно повеќе од просекот за периодот 2006–2024 година. Пожарната сезона започнала невообичаено рано, а топлотните бранови и сушните услови во текот на летото создале услови за големи и брзо распространливи пожари.
И 2026 година повторно покажува колку брзо пожарниот ризик може да се претвори во европска криза. Во Франција, Шпанија и Грција екстремните пожари ова лето повторно се поврзани со комбинацијата од високи температури, суша и суво гориво во природата.
Тоа е важна порака и за Македонија: не треба да чекаме пожарот да стане катастрофален за да го сфатиме климатскиот ризик.
Не е само жештината
Најлесно е пожарите да ги објасниме со температурата.
40 степени, суво време и силен ветер – и приказната изгледа едноставна.
Но пожарот не зависи само од температурата.
Ако нема доволно влага во почвата и растенијата, тревата, грмушките, сувите гранки и шумската биомаса стануваат своеобразно гориво. Колку е посува вегетацијата, толку помалку енергија му треба на пожарот за да се прошири.
Тука климатската промена станува важна.
Повисоките температури го зголемуваат испарувањето, а подолгите сушни периоди ја сушат вегетацијата. Кога потоа ќе се појави извор на палење, пожарот може многу побрзо да се развие.
Истражувањата за медитеранскиот регион покажуваат дека токму комбинацијата од температура, суша и атмосферска сувост има значително влијание врз појавата и ширењето на пожарите.
Шумата може да стане гориво
Ова е можеби најважниот дел од приказната.
Шума која не е одржувана, суви гранки, отпад, висока трева и грмушки не се само еколошки проблем.
Во услови на долготрајна суша тие стануваат горивна маса.
Затоа превенцијата не почнува кога ќе се појави пламенот.
Почнува многу порано: со чистење на критичните површини, одржување на шумските патишта и противпожарните појаси, контрола на депониите, управување со земјоделските површини, спречување на неконтролирано палење стрништа и навремено откривање на пожарите.
И тука Македонија има посебен проблем.
Големи пространства се рурални, дел од земјоделските површини се напуштени, а во многу региони природата постепено ја презема напуштената земја. Тоа создава повеќе сув растителен материјал – а со тоа и повеќе потенцијално гориво.
Човекот и натаму е дел од равенката
Климатската промена не значи дека секој пожар е предизвикан од неа.
Тоа е важно да се каже.
Пожар може да започне поради човечка небрежност, намерно палење, дефект на електрична инфраструктура, земјоделски активности или друг извор на палење.
Но климатските услови можат да одредат што ќе се случи откако ќе се појави искрата.
Во влажна шума мал пожар може да остане локализиран.
Во исушен пејзаж со силен ветер и висока температура, истиот извор на палење може да прерасне во пожар кој за кратко време ќе излезе од контрола.
Токму затоа прашањето не е само „кој го запалил пожарот?“.
Прашањето е и: „Во каква природа го дочекавме пожарот?“
Сателитите веќе можат да го гледаат пожарот
Денес технологијата овозможува нешто што пред неколку децении беше незамисливо.
Сателитите можат да детектираат активни пожари, да го следат нивното ширење и да помогнат во проценката на изгорените површини.
NASA преку своите сателитски системи Terra и Aqua ги следи активните пожари и развива долгорочни бази на податоци за промените во пожарната активност. Анализата на повеќедецениски податоци покажува зголемување на зачестеноста, големината и интензитетот на екстремните пожари во повеќе делови од светот.
Европа, пак, преку Copernicus и EFFIS располага со системи кои овозможуваат следење на пожарите и проценка на пожарниот ризик.
Тоа значи дека државите денес имаат повеќе информации од кога било.
Прашањето е дали доволно ги користат за превенција, а не само за гасење.
Од „гасење“ кон „управување со ризик“
Тука можеби лежи најважната промена што Македонија мора да ја направи.
Досега пожарите најчесто ги гледаме како оперативна задача: има пожар – испраќаме пожарникари, возила и воздухоплови.
Но климатската реалност бара поинаков пристап.
Потребно е однапред да се знае каде се најризичните подрачја, каде има најмногу суво гориво, каде инфраструктурата е ранлива, каде пожарот може најбрзо да стигне до населено место и каде пристапот за противпожарните единици е најтежок.
Тоа е управување со ризик, а не само реакција на несреќата.
Европската комисија веќе ја нагласува потребата од интегриран пристап кон шумските пожари – превенција, подготвеност, одговор и опоравување, а не само интервенција кога пожарот веќе е голем.
Што значи ова за Македонија?
Не значи дека секое следно лето ќе биде посушно или дека секоја година ќе имаме катастрофални пожари.
Но значи дека ризикот се менува.
Македонија се наоѓа во регион кој е особено изложен на високи температури, суши и летни топлотни бранови. А кога таквите услови се комбинираат со сувата вегетација и човечкиот фактор, пожарот станува многу посериозна закана.
Затоа превенцијата не треба да биде сезонска кампања која започнува во јули.
Таа треба да трае цела година.
Следниот пожар можеби ќе започне од една искра
И токму тука е најважната порака.
Не можеме да спречиме секоја искра.
Не можеме да го контролираме секој ветер.
Не можеме да ја вратиме климата на условите од пред неколку децении преку една мерка.
Но можеме да направиме природата да биде помалку запалива, а системот да биде побрз и поподготвен.
Тоа значи повеќе превенција, подобро управување со шумите, одржување на противпожарните појаси и патишта, контрола на депониите, брзо откривање, сателитско следење и сериозни казни за намерно или несовесно предизвикување пожари.
Зашто летниот пожар повеќе не треба да го гледаме како непријатен, но очекуван дел од август.
Пожарот е сигнал дека се менуваат условите во кои живееме.
Ако секоја година само броиме колку пожари изгаснале пожарникарите, ќе ја мериме последицата.
Ако почнеме да мериме колку ризик сме спречиле, тогаш конечно ќе зборуваме за вистинска климатска и противпожарна политика. И можеби тоа е најважната лекција од пожарите што денес повторно јарат низ Македонија: проблемот не е само што летото станува жешко. Проблемот е што пејзажот околу нас станува сè поподготвен да гори.
