АНАЛИЗА: Како на власта не ѝ успеа да инсталира свој ректор на УКИМ

Ректорските избори на УКИМ завршија со резултат што формално ја потврди актуелната ректорка Биљана Ангелова, но политички отвори многу поголемо прашање: дали најстариот универзитет во земјата успеа да одолее на обид за преземање преку финансиски притисоци, лобирање по факултети и ветувања за контрола врз буџети, проекти и европски пари.

На хартија, изборот е чист. Универзитетската изборна комисија утврди дека Биљана Ангелова освоила 2.924,125 поени, а нејзиниот противкандидат Дарко Данев 2.675,875 поени. Во записникот на УКИМ е наведено дека гласањето било спроведено на 23 факултети и пет институти, дека почнало и завршило во предвиденото време и дека според доставените записници не биле констатирани неправилности и проблеми.

Но, зад формалниот записник останува политичката приказна. Данев, професор и поранешен декан на Машинскиот факултет, според објавените резултати добил повеќе директни гласови од Ангелова — 663 наспроти 565. Сепак, ректор на УКИМ не се избира според вкупниот број гласови, туку според поени пресметани по единици, што значи дека тежината на гласовите зависи од резултатот во секој факултет и институт посебно.

Токму таа формула ја скрши пресметката на оние што очекувале дека контролата врз поголемите факултети ќе биде доволна за победа. Според Упатството за избор на ректор, бројот на гласови што кандидатот ги добил на една единица се дели со бројот на важечки гласови на таа единица, потоа се множи со бројот на сенатори од единицата. Во пракса, ова значи дека секоја единица произведува сопствен поенски резултат, а не дека сите професорски гласови се собираат како една универзитетска изборна кутија.

Пресметката врз основа на официјалната табела на УКИМ покажува дека Данев бил посилен на факултетите. На 23 факултети тој освоил вкупно 2.452,626 поени, додека Ангелова освоила 2.147,374. Но, на петте институти односот бил обратен: Ангелова освоила 776,751 поени, а Данев 223,249. Разликата од институтите била поголема од конечната разлика меѓу двајцата кандидати.

Тука е суштината на изборниот пораз. Ако трката се гледа како класично политичко броење гласови, Данев изгледал како победник. Ако се гледа според правилата на УКИМ, Ангелова ја добила битката таму каде што противничкиот табор очигледно не успеал да ја затвори математиката: кај институтите, кај дел од помалите единици и кај факултетите каде што притисокот, според сведочењата од академската заедница, произвел спротивен ефект.

Двајца професори од УКИМ, кои за Рацин.мк побараа да останат анонимни, тврдат дека во деновите пред гласањето имало силно лобирање и обиди да се влијае врз изборот. Еден извор од Економскиот факултет вели дека имало „огромни притисоци“ и пораки дека доколку не се гласа за Данев, факултетот може да се соочи со ограничување на буџетот, што би влијаело врз платите и врз можноста професорите, со согласност од деканатот, да аплицираат како стручни лица на европски проекти.

„Доколку делегацијата на Европската комисија во Македонија е спремна, ние може да сведочиме како се користат европските фондови кај нас“, вели изворот од Економскиот факултет.

Резултатот од Економскиот факултет покажува дека Данев таму освоил 130,612 поени, а Ангелова 69,388. Тоа значи дека на една од поголемите единици Данев навистина имал предност. Но, таа предност не била доволна за конечна победа, затоа што поенскиот систем не дозволува големите факултети сами да го проголтаат резултатот на целиот универзитет.

Друг извор за Рацин.мк, од ФИНКИ, тврди дека притисокот бил „повеќе од јасен“ и дека доаѓал од кругови поврзани со Машинскиот факултет. Според истиот извор, од ФИНКИ се барала поддршка за Данев со ветувања за пари, но и со закани дека средства поврзани со европски проекти за вештачка интелигенција нема да бидат доисплатени.

„Мое лично мислење е дека мора да почне проверка како парите кои ги добиваме се распределуваат кај една мала бизнис група која мисли за своите џебови, а не за академијата“, вели изворот од ФИНКИ.

Резултатот на ФИНКИ покажува спротивна слика од очекувањата на оние што, според сведочењето, лобирале за Данев. На овој факултет Ангелова освоила 138,462 поени, а Данев 61,538. Ако тврдењата за притисоци се точни, ФИНКИ станал еден од факултетите каде што лобирањето не само што не ја донело потребната поддршка, туку завршило со јасна предност за актуелната ректорка.

Официјално, овие наводи не се дел од записникот на Универзитетската изборна комисија. Таму стои дека процесот бил спроведен во согласност со Законот за високото образование, Статутот на УКИМ и Упатството за избор на ректор. Но, токму тоа ја отвора разликата меѓу формалниот изборен ден и неформалната битка што, според соговорниците на Рацин.мк, се водела пред гласањето — по факултети, по деканати, преку буџети, ветувања и страв од финансиски последици.

Политичката чувствителност дополнително ја зголемува фактот што Данев доаѓа од Машинскиот факултет, каде што академски е поврзан и премиерот Христијан Мицкоски. Машинскиот факултет во своите јавни податоци го води Мицкоски како редовен професор, а Данев како редовен професор и поранешен декан. Овој факт сам по себе не докажува политичко мешање, но го објаснува зошто дел од академската јавност изборите ги читаше не само како ректорска трка, туку и како тест за односот меѓу власта и универзитетската автономија.

Законот за високото образование ја поставува автономијата како темел на високообразовниот систем. Во член 7 е наведено дека високото образование се темели на автономија, а таа вклучува академска слобода, автономија на управувањето, финансиска автономија, кадровска автономија и неприкосновеност на автономијата. Во истиот закон се предвидува дека ректорот се избира на слободни, непосредни и тајни избори од членовите на наставно-научните, научните и наставничките совети на единиците.

Затоа наводите за притисоци преку буџетски ограничувања и европски проекти се посериозни од обична академска интрига. Ако финансирањето на факултетите, пристапот до проекти или доисплатата на европски средства се користеле како аргумент во ректорска кампања, тогаш прашањето не е само кој победил, туку дали изборната волја на професорите била изложена на економска уцена.

Во изборната математика, таборот на Данев очигледно ја добил битката за дел од големите факултети. Тој имал силна предност на Машинскиот факултет, каде што освоил 183,333 поени наспроти 16,667 за Ангелова, но и на Економскиот, Правниот, Филозофскиот, Филолошкиот, Медицинскиот и Природно-математичкиот факултет. На прв поглед, тоа изгледа како широка академска поддршка.

Но, Ангелова ја задржала предноста преку поинаква карта. Таа добила силни резултати на Економскиот институт, каде што освоила 200 поени наспроти нула за Данев, на Земјоделскиот институт, Институтот за социолошки и политичко-правни истражувања, Институтот за земјотресно инженерство и инженерска сеизмологија и Институтот за сточарство и рибарство. Во комбинација со победите на ФИНКИ, Технолошко-металуршкиот факултет, Факултетот за дизајн и технологии на мебел и ентериер и други единици, тоа било доволно за поенска победа.

Таа разлика ја открива слабоста на политичката проценка. Ако навистина се градела стратегија за „сигурна победа“ преку големите факултети и влијателните академски центри, таа стратегија не ја земала доволно предвид структурата на УКИМ. Универзитетот не е изборна единица со еден централен список, туку сложен систем од факултети и институти во кој секоја единица има институционална тежина. Она што во партиска логика изгледа како „мали институти“, во универзитетската формула станува решавачки блок.

Во таква поставеност, тајното гласање добива дополнителна важност. Дури и ако имало политички или финансиски притисоци, гласачкото место останало простор во кој професорите можеле да гласаат поинаку од она што од нив се очекувало. Официјалниот записник наведува дека за изборот гласале 1.286 членови на наставно-научните, научните и наставно-научните и уметнички совети, од вкупно 1.434 запишани гласачи, а 59 ливчиња биле неважечки.

Во политичка смисла, ова е пораз што не се мери само со 248,25 поени разлика. Тоа е пораз на проценката дека УКИМ може да се управува како партиски терен, со лобирање од центри на влијание и со пораки за буџети и проекти. Дури и таму каде што Данев имал повеќе директни гласови, системот покажал дека универзитетската автономија не се крши само со мнозинство на хартија.

Ангелова, пак, не излезе од изборите со едноставна победничка приказна. Таа е реизбрана според правилата, но со помалку директни гласови од противкандидатот. Тоа ќе остане аргумент за оние што ќе го проблематизираат изборниот модел. Но, истовремено, истиот модел е важечки, однапред познат и применет според процедурите на УКИМ. Незадоволните кандидати, според Статутот и објавените информации, имаат право на приговор во предвидениот рок.

Затоа ректорските избори на УКИМ сега отвораат две паралелни прашања. Првото е дали изборниот модел треба да се менува ако овозможува кандидат со помалку директни гласови да стане ректор. Второто, многу потешко, е дали во оваа изборна трка имало обиди за политичко и финансиско влијание врз академската заедница преку закани за буџети, плати, европски проекти и доисплати.

Во таа точка приказната излегува од рамките на изборот меѓу Ангелова и Данев. Ако сведочењата од Економскиот факултет и ФИНКИ се точни, тогаш ректорската трка не била само натпревар на програми, биографии и визии за УКИМ, туку тест дали академската заедница може да препознае и да одбие политичко инженерство кога тоа доаѓа спакувано како „поддршка“, „пари“, „проекти“ и „реформи“.