Банкарските провизии не се решаваат со апел: Славески има институционални алатки

Банкарските провизии повторно ја отворија старата дилема во македонскиот финансиски систем: дали платниот промет е обична комерцијална услуга за која банките сами ја диктираат цената, или услуга од јавен интерес без која граѓаните и компаниите не можат нормално да функционираат.

Гувернерот на Народната банка, Трајко Славески, порача дека граѓаните треба да добијат поевтини платежни услуги, откако дел од банките најавија зголемување на надоместоците во платниот промет. Тој призна дека Народната банка во моментов нема директна законска надлежност да ги регулира сите банкарски провизии, но повика на поширока дебата и на можни законски измени. Токму тука почнува суштинското прашање: ако Народната банка гледа дека поскапувањата не се оправдани, дали е доволно гувернерот само да апелира?

Одговорот е не. Апелот може да биде прв чекор, но не може да биде институционална политика. Особено не кога се зборува за услуга што ја користат сите: работници, пензионери, студенти, фирми, мали трговци, граѓани што плаќаат сметки, граѓани што примаат плата или социјална помош. Платниот промет одамна не е луксузна банкарска услуга, туку инфраструктура на секојдневниот живот.

Славески веќе еднаш јавно ја постави дијагнозата. Во јуни 2025 година тој пред банкарскиот сектор наведе дека дел од надоместоците треба да се намалат, поедностават или укинат: надоместоците за електронско и мобилно банкарство кога веќе се наплаќа одржување сметка, плаќањата во рамки на иста банка, меѓубанкарските плаќања преку КИБС и МИПС, трошоците за подигнување готовина на туѓ банкомат и провизиите што банките им ги наплаќаат на трговците за картични плаќања. Народната банка тогаш најави дека го прави својот дел преку намалување на надоместоците што банките ги плаќаат за користење на МИПС, со очекување дека банките ќе го пренесат ефектот кон граѓаните и компаниите.

Затоа денешниот апел звучи недоволно. Ако централната банка веќе ги намалила сопствените трошоци кон банките, а дел од банките повторно најавуваат повисоки провизии, тогаш прашањето повеќе не е дали банките „ќе покажат разбирање“. Прашањето е дали регулаторот ќе направи јавна проверка колку од намалените трошоци навистина стигнале до клиентите, а колку останале како дополнителна маржа во банкарските приходи.

Првиот механизам што му стои на располагање на Славески е транспарентноста. Народната банка веќе има основа да објавува и споредува надоместоци за најчесто користените платежни услуги. Но споредбата не смее да остане пасивна табела што граѓанинот сам треба да ја бара. Во ваква ситуација Народната банка може јавно да објави кои банки ги зголемуваат провизиите, за кои услуги, од кога, за колку проценти и дали тие зголемувања се совпаѓаат со намалувањето на трошоците во МИПС. Ако гувернерот тврди дека нема економско оправдување, тогаш треба да следи јавен регулаторен извештај, а не само политички коректен повик.

Вториот механизам е надзорот врз транспарентноста и информирањето на клиентите. Банките не можат произволно и тивко да менуваат тарифници. Тие мора јасно, навремено и разбирливо да ги информираат корисниците за надоместоците, условите и промените. Народната банка може да провери дали најавените поскапувања се комуницирани во согласност со законските правила, дали клиентите добиле навремена информација, дали тарифниците се разбирливи и дали банките наплаќаат услуги на начин што го замаглува реалниот трошок.

Третиот механизам е платежната сметка со основни функции. Оваа сметка веќе постои како законски инструмент за финансиска вклученост. Таа овозможува основни платежни услуги, а месечниот надоместок не смее да биде повисок од 0,1 процент од подвижниот просек на просечната месечна нето-плата во земјата. Со последните објавени податоци на Државниот завод за статистика, просечната нето-плата во март 2026 година изнесува 48.433 денари, што покажува дека ограничувањето за основната сметка се движи околу неколку десетици денари месечно. За корисници на законски права, како социјална помош, детски додаток, стипендии или одредени надоместоци, основната сметка е ослободена од месечен надоместок.

Но оваа алатка е слабо искористена ако граѓаните не знаат дека постои или ако банките не ја нудат активно. Народната банка може да наложи засилени проверки дали секоја банка јасно ја промовира оваа сметка, дали шалтерските службеници ги информираат клиентите, дали пензионерите, студентите, корисниците на социјална помош и лицата со ниски приходи реално можат да ја добијат, и дали има практики на одвраќање од нејзино користење.

Четвртиот механизам е проширување на основната платежна сметка преку законски измени. Ако сегашниот модел не ги штити доволно граѓаните, Славески не мора да остане на апел. Народната банка може да подготви конкретен предлог до Министерството за финансии и Собранието со кој основната сметка ќе стане поширок пакет: бесплатна сметка за плата, пензија, студентска стипендија и социјални трансфери; бесплатни интерни електронски плаќања; ограничен број бесплатни меѓубанкарски налози месечно; бесплатни дигитални канали; забрана за двојно наплаќање на одржување сметка и користење мобилно банкарство.

Петтиот механизам е законско ограничување на конкретни провизии. Славески јавно призна дека директна надлежност сега нема, но тоа не значи дека нема политичко-институционална должност да предложи решение. Европската пракса веќе познава ограничувања за одредени платежни трошоци. Во ЕУ постојат правила за основни платежни сметки, за споредливост на надоместоци, за ограничување на меѓубанкарски картични провизии и за спречување поскапи инстант плаќања од обичните кредитни трансфери. Ако Македонија веќе се усогласува со европските платежни стандарди и влегува во СЕПА-просторот, тогаш европската логика не може да важи само кога им одговара на банките, а да исчезне кога треба да се заштити корисникот.

Шестиот механизам е Комисијата за заштита на конкуренцијата. Славески веќе посочи дека оваа институција треба да внимава дали однесувањето на банките упатува на координирано дејствување. Но тоа не треба да остане на ниво на реченица. Народната банка може формално да достави анализа до Комисијата, со временска линија на поскапувањата, споредба на тарифниците и процена дали зголемувањата се случуваат истовремено, во сличен обем и за исти типови услуги. Ако пазарот не произведува конкуренција, тогаш државата мора да провери дали има тивка усогласеност на цените.

Седмиот механизам е притисок преку јавниот сектор. Платите на администрацијата, пензиите, социјалните трансфери, стипендиите и плаќањата на институциите минуваат низ банкарскиот систем. Владата и јавните институции, во координација со Народната банка и Министерството за финансии, можат да постават услови при избор на банки за јавни исплати: нулти или минимални надоместоци за приматели на јавни средства, бесплатна основна сметка, бесплатни известувања и ниски трошоци за електронски налози. Тоа не е интервенција во приватен договор без основа, туку користење на јавната преговарачка моќ во јавен интерес.

Осмиот механизам е отворање на пазарот за конкуренција. Законот за платежни услуги и платни системи веќе создаде простор за нови даватели на платежни услуги и за финтек-секторот. Но ако пазарот фактички остане концентриран околу класичните банки, граѓаните нема да почувствуваат поевтинување. Народната банка може побрзо и поактивно да го турка влезот на нови платежни институции, да ја олесни споредливоста на услугите и да создаде реален притисок врз банките преку конкуренција, а не само преку морални пораки.

Деветтиот механизам е СЕПА. Влезот на Македонија во географскиот опсег на Единствената област за плаќања во евра треба да донесе побрзи и поевтини трансфери во евра. Но тоа ќе има смисла само ако регулаторот следи дали банките ги претвораат новите стандарди во реално пониски цени за граѓаните и фирмите. СЕПА не смее да биде само европски успех за соопштенија, туку и тест дали банките ќе ги намалат трошоците таму каде што инфраструктурата веќе станува поевтина.

Клучниот проблем е што банките не се во криза. Податоците за банкарскиот сектор покажуваат дека приходите од провизии и надоместоци се значаен дел од нивната заработка, а во 2024 година банките оствариле повеќе од 115 милиони евра од провизии и надоместоци. Во таква состојба, зголемувањето на платежните надоместоци не може да се третира како техничка корекција. Тоа е удар врз граѓаните во сектор што веќе има висока профитабилност.

Затоа критиката кон Славески не е дека тој го отвори прашањето. Напротив, добро е што го отвори. Проблемот е што институција како Народната банка не смее да остане на позиција на загрижен набљудувач. Ако централната банка оценува дека поскапувањата се неоправдани, тогаш следниот чекор мора да биде институционален: јавна анализа, надзор, иницијатива за законски измени, активирање на механизмите за конкуренција и заштита на потрошувачите, и јасен рок до банките за корекција.

Граѓаните не можат да избегаат од банкарскиот систем. Не можат да примат плата без сметка, не можат да платат многу услуги без трансакција, не можат да функционираат во современа економија без платежна инфраструктура. Токму затоа банкарските провизии не се обична цена на пазарот, туку јавен трошок што секојдневно го плаќаат сите.

Ако Народната банка навистина смета дека платниот промет е услуга од јавен интерес, тогаш мора да се однесува како регулатор на јавен интерес. Апелот може да биде почеток, но заштитата на граѓаните почнува дури кога институцијата ќе ги употреби сите алатки што ги има и ќе побара законски алатки таму каде што ѝ недостигаат.