Буџетот на Македонија е во кондиција или на кислород од нов долг?

Буџетот на Македонија повторно стана главна политичко-економска тема откако премиерот Христијан Мицкоски вчера оцени дека државната каса е во „одлична кондиција“, додека опозицијата ја отвора спротивната дилема: ако јавните финансии се толку стабилни, зошто државата повторно се задолжува со 260 милиони евра?

Владината позиција се потпира на две пораки: буџетските проекции, според Мицкоски, се натфрлаат, а мерките за горивата, и покрај враќањето на ДДВ на 18 проценти, ја задржуваат Македонија меѓу земјите со најниски цени во регионот. Тој посочи дека намалената акциза и договорените попусти кај снабдувачите треба да го амортизираат ударот врз граѓаните, додека Владата ќе реагира зависно од интензитетот на кризата.

Но, бројките покажуваат дека „кондицијата“ на буџетот не може да се мери само преку дневна ликвидност или преку цената на горивата. Буџетот за 2026 година е поставен со приходи од 374,9 милијарди денари, расходи од 414,2 милијарди денари и планиран дефицит од 39,2 милијарди денари, односно 3,5 проценти од БДП. До 27 мај, според фискалниот бројач на Министерството за финансии, приходите биле 138,1 милијарди денари, а расходите 167,9 милијарди денари, што значи дека расходите се движат побрзо од приходите. Разликата е околу 29,8 милијарди денари, или приближно три четвртини од годишно планираниот дефицит.

Тука почнува аргументот на опозицијата. Фатмир Битиќи од СДСМ праша зошто, ако економијата е толку силна, се оди на нов заем од 260 милиони евра, предупредувајќи дека со него вкупниот долг би ја минал границата од 11 милијарди евра. Претходно, СДСМ тврдеше дека само за првите три месеци е направен нов долг од 700 милиони евра и дека јавниот долг достигнал 10,774 милијарди евра.

Официјалните податоци ја прават сликата покомплексна. Министерството за финансии објави дека јавниот долг во првиот квартал изнесувал 10,747 милијарди евра, или 59,7 проценти од БДП, а државниот долг на 30 април бил 9,398 милијарди евра, односно 51,5 проценти од БДП. Тоа не е непосреден знак за фискален колапс, но е доволно високо ниво за секое ново задолжување да мора да се објасни со јасна економска корист, а не само со потреба за тековно сервисирање.

Клучното прашање затоа не е дали буџетот денес може да плати сметки, туку дали долгот создава нова вредност. Ако заемите одат во инфраструктура што носи раст, продуктивност и повисоки идни приходи, тие може да се бранат како развојна политика. Ако, пак, служат за затворање стари обврски, тековни трошоци и политички амортизери, тогаш „одличната кондиција“ станува скапа ликвидност купена со идни камати.

И ММФ ја гледа истата слабост: ја поздравува целта дефицитот во 2026 година да се намали на 3,5 проценти од БДП, но предупредува дека без конкретни даночни и административни мерки дефицитот може да стигне до 4,2 проценти. Фондот бара контрола на тековните расходи, внимателност со платите и пензиите, таргетирана помош наместо општи субвенции и постепено сведување на дефицитот кон 2 проценти од БДП до 2030 година.

Затоа политичката расправија околу буџетот има едноставен тест: власта треба да покаже дека задолжувањето создава јавни добра, а опозицијата треба да ја докаже својата теза со прецизна разлика меѓу бруто и нето долг, старо рефинансирање и ново задолжување. Дотогаш, државната каса може истовремено да изгледа „во кондиција“ на дневен бројач и да биде под сериозен притисок на среден рок.