Skip to content
Скокот на дизелот за 14,5 денари не е само уште една корекција на ценовникот на бензинските пумпи, туку почеток на многу поширок удар што допрва ќе се чувствува во секојдневниот живот. Она што денес изгледа како проблем за возачите и транспортните компании, утре ќе стане проблем за секое домаќинство што купува храна, плаќа превоз, гради, изнајмува стан или се обидува да го сочува истиот животен стандард во услови на нов ценовен притисок.
Дизелот не е обично гориво. Тој е моторот што ја придвижува економијата. На него работат тракторите што ја обработуваат земјата, камионите што ја носат стоката, багерите што копаат темели, автобусите што превезуваат луѓе и голем дел од механизацијата без која нема ниту производство, ниту дистрибуција, ниту инфраструктура. Затоа кога дизелот нагло поскапува, ударот никогаш не останува само на пумпите. Тој се прелева низ целиот систем.
Најбрзо тоа ќе се почувствува кај храната. Земјоделството е еден од првите сектори што го прима ваквиот шок право во стомак. Дизелот е неопходен од првиот ден на производство до последниот ден на испорака. Со него се ора, се сее, се прска, се жнее, се транспортира, се лади и се складира. Кога таа цена нагло ќе скокне, земјоделецот нема многу простор за маневар. Или ќе ја зголеми крајната цена за да преживее, или ќе го намали производството за да не работи со загуба. И двете сценарија се лоши за граѓаните. Во првото ќе плаќаат поскапо на каса, а во второто ќе се соочат со помала понуда и поскап увоз. Тоа значи дека најосновните производи, лебот, млекото, компирот, доматите, зеленчукот и другите секојдневни артикли, многу брзо можат да станат уште посилен товар за семејниот буџет.
Истовремено, притисокот ќе се почувствува и во градежништвото, сектор што веќе со години работи во услови на високи трошоци и нестабилни цени. Секој градежен објект зависи од тешка механизација и транспорт на материјали, а сето тоа оди на дизел. Багерите, камионите, миксерите за бетон, превозот на песок, цемент и железо, сето тоа ја вградува цената на горивото во квадратот што на крај го плаќа купувачот. Така поскапувањето на дизелот не завршува само на градилиште, туку стигнува до пазарот на недвижности, до кириите и до станбените кредити. Ако градежните фирми се принудени да ги ревидираат понудите, тогаш и секој нов стан, секоја нова зграда и секој нов јавен проект ќе чини повеќе. Тоа значи дека дизелот поскапува и училишта, и болници, и патишта, затоа што секоја инфраструктура на крај се плаќа од буџетот.
Но можеби најбрзо и најмасовно последиците ќе се видат во транспортот и логистиката. Дизелот е крвотокот на снабдувањето. Кога расте неговата цена, расте и трошокот за секое движење на стока, од производителот до маркетот, од аптеката до пациентот, од складиштето до домаќинството. Тоа е моментот кога поскапувањето почнува да го губи својот технички карактер и станува секојдневна реалност. Ресторани, продавници, достави, јавен превоз, меѓуградски линии, сите тие работат во услови кога трошокот за движење станува сè поскап. Во таква состојба, компаниите најчесто немаат избор освен да ги префрлат трошоците на граѓаните. А кога не можат веднаш да ги качат цените, тогаш почнуваат да штедат на квалитетот, со поретки линии, постари возила, помалку инвестиции и полоша услуга.
Токму затоа опасноста не е само во бројката 14,5 денари. Опасноста е во тоа што овој скок доаѓа во време кога инфлаторните ризици и без тоа не се исчезнати. Ако цената на дизелот почне да се вградува истовремено во храната, превозот, градежништвото и јавните услуги, тогаш многу брзо ќе се создаде нова ценовна спирала. На прв поглед, ударот е на бензинска. Но зад него стои многу поголем механизам што ги турка нагоре сите трошоци во економијата.
Во вакви услови, најопасна не е само цената, туку бавноста на институциите. Кога државата одговара со фрази дека ја следи состојбата, а пазарот веќе реагира панично, тогаш се отвора простор за дополнителна нервоза, шпекулации и страв. Граѓаните почнуваат да купуваат повеќе од потребното, фирмите однапред ги качуваат цените, а недовербата станува нов фактор што ја храни инфлацијата. Тоа е моментот кога економската криза престанува да биде само надворешен удар и станува внатрешен проблем на лошо управување.
Затоа државата повеќе нема луксуз само да набљудува. Ако не сака сегашниот шок да се претвори во долгорочен удар врз стандардот, ќе мора брзо да интервенира. Тоа значи да размисли за намалување на акцизата, за даночно олеснување кај енергенсите, за целна поддршка на земјоделците и превозниците и за употреба на резервите како инструмент за краткорочно смирување на пазарот. Без такви мерки, товарот повторно ќе падне врз граѓаните, а особено врз оние што и онака живеат на работ на издржливоста.
Сегашната состојба веќе покажува дека цената на дизелот не е само техничко прашање за енергетиката, туку политичко, социјално и економско прашање од прв ред. Таа одредува колку ќе чини лебот, колку ќе чини билетот, колку ќе чини квадратот и колку ќе чини опстанокот на едно просечно семејство. Затоа скокот на дизелот не треба да се чита како еден ден лоши вести, туку како предупредување дека многу потежок период може допрва да почнува.
Ако нема брза реакција, денешниот шок на таблата со цени утре ќе стане шок на пазарите, во маркетите и во паричниците. Тогаш веќе нема да се зборува само за поскап дизел, туку за поскап живот.