Skip to content
Рудниците на Балканот се проблем, а не едноставно развојна формула, беше пораката од трибината одржана во Берлин по повод публикацијата „Рударството на Западен Балкан: како да се сузбие авторитарниот екстрактивизам“, зад која стојат Ведран Џихиќ и Марко Кмезиќ. Во фокусот на расправата беа Босна и Херцеговина, Северна Македонија, Црна Гора и Србија, со прашање дали трката по критични минерали навистина носи модернизација или само ја зацврстува старата балканска матрица: слаби институции, силни инвеститори и локални заедници што најчесто плаќаат највисока цена.
БОР КАКО ПРЕДУПРЕДУВАЊЕ
На берлинската трибина, како најдрастичен пример, беше посочен Бор, каде рударството повеќе не се чита само како економска гранка, туку како симбол на простор во кој интересот за суровини лесно го оттурнува јавниот интерес. Во текстот на Дојче Веле, Бор е опишан како пример во кој институциите тешко допираат до вистинската цена на експлоатацијата, додека граѓаните остануваат со загадувањето, социјалните тензии и чувството дека се оставени сами на себе.
Таа слика не е само публицистичка. Во репортажата на Reuters од селото Кривељ, во близина на Бор, жителите зборуваат за загадена околина, неможност да одгледуваат зеленчук и страв за сопствената безбедност, додека во студија нарачана од компанијата се наведува дека локалната река е загадена со тешки метали, а во почвата се регистрирани покачени количества олово, арсен и кадмиум. Токму затоа Бор денес се користи како аргумент дека на Балканот проблемот ретко е само во копањето, туку во тоа што доаѓа со него: отпад, опасни материи, слаб надзор и сомнеж дека профитот оди нагоре, а штетата останува долу, кај луѓето.
КРИТИЧНИ МИНЕРАЛИ И СТАРАТА СЛАБОСТ НА РЕГИОНОТ
Берлинската дебата е важна затоа што доаѓа во време кога ЕУ и Западот сè поотворено гледаат кон Балканот како кон резервоар на критични суровини. Во извештајот на BiEPAG се наведува дека во регионот веќе работат или се планираат големи проекти за бакар, литиум, железо, цинк, барит и други минерали, а Бор е меѓу најистакнатите оперативни примери. Но истиот извештај предупредува дека во услови на слабо владеење на правото, недоволна јавна согласност и ограничен институционален капацитет, ефектот од таквите проекти може да ги турне државите наназад, наместо да ги приближи до европските стандарди.
Тука е суштината на формулацијата „авторитарен екстрактивизам“. Не станува збор за тоа дека секој рудник е однапред штетен, туку дека на Балканот рударството лесно станува поле во кое државата брза да вети стратешки интерес, а доцни кога треба да гарантира транспарентност, независни студии, силна регулатива и учество на локалното население. Кога тој редослед ќе се измести, рудникот станува политички проект многу пред да стане економски или технолошки проверена инвестиција.
МАКЕДОНСКИОТ СЛУЧАЈ СО АНТИМОН КАЈ КРИВА ПАЛАНКА
Токму затоа последните случувања во Северна Македонија околу антимонот кај Крива Паланка не можат да се читаат само како добра вест за инвестиции. На 7 април, американската DFC потпиша договор за проектен развој со Pela Global за реактивирање на brownfield рудникот Крстов Дол, со финансирање до 5 милиони долари. DFC го претстави ова како своја прва инвестиција во антимон и прв проект во Северна Македонија, со јасна цел да се диверзифицира снабдувањето со критичен минерал оддалечено од кинеската доминација. Премиерот Христијан Мицкоски истовремено изјави дека рудата кај селото Луке во Крива Паланка би се вадела во Македонија, а би се преработувала во Оклахома, во САД.
Но самиот договор покажува дека проектот е уште во подготвителна, а не во финална фаза. Парите се наменети за потврдување на техничката и комерцијалната изводливост, за ажурирана анализа на минералните ресурси и за физибилити активности, што значи дека политичката најава за голема шанса за економијата доаѓа порано од конечниот одговор за тоа како, со каква технологија и под кои еколошки услови би се одвивала експлоатацијата. Токму тој јаз меѓу политичката еуфорија и реалната документација често е првиот сигнал дека јавноста треба да биде повнимателна.
Во последните денови темата веќе прерасна во поширока јавна и политичка дебата. Мицкоски рече дека станува збор за стратешки проект и дека градоначалникот на Крива Паланка има поинаков став од СДСМ, која бара локален референдум и поширока јавна расправа. Од друга страна, градоначалникот Сашко Митовски во изјава за DW на македонски, вели дека инвестицијата треба сериозно да се разгледа, но и дека засега нема доволно информации за производниот процес и технологијата што би се користела, па токму затоа не може лесно да се затвори прашањето ниту во насока на апсолутна поддршка, ниту во насока на едноставна политичка парола.
ЗОШТО АНТИМОНОТ НЕ Е „ОБИЧНА“ РУДА?
Антимонот е важен за батерии, легури, полупроводници, одбранбени и огноотпорни материјали, па американскиот интерес не е случаен. Но токму затоа што е критична суровина, опасноста е темата да се сведе само на геополитика и пазар. Американската агенција ATSDR наведува дека високата изложеност на антимон кај лабораториски животни била поврзана со оштетувања на белите дробови и срцето, а американската Национална токсиколошка програма наведува дека антимон триоксидот е „reasonably anticipated to be a human carcinogen“, односно разумно се очекува да биде канцероген за луѓето, врз основа на доволни докази од експериментални студии. Тоа не значи дека секое присуство на антимон автоматски значи ист здравствен ризик, но значи дека секој проект мора да се разгледува со многу построги стандарди за изложеност, отпад, прашина, вода и долгорочно следење.
Во македонскиот случај, дополнителната чувствителност доаѓа од тоа што не се отвора тема за сосема нов индустриски простор, туку за реактивирање стар рударски локалитет. Тоа ја прави расправата уште посложена: не се мери само потенцијалот на идната експлоатација, туку и наследството на просторот, старите отпади, ризиците од дренажни води и способноста на институциите навистина да надгледуваат што се случува по првото свечено пресекување лента. Искуството на Балканот покажува дека токму тој втор дел најчесто е најслаб.
Затоа текстот на Дојче Веле не е важен само како регионален преглед, туку и како предупредување за Македонија. Бор веќе покажа како изгледа кога рудникот станува поголем од државниот надзор, а локалната заедница останува да живее со последиците. Прашањето за Крива Паланка сега не е дали антимонот е вреден на пазарот. Прашањето е дали државата ќе успее навреме да постави правила, независни контроли и јавна доверба, или и оваа приказна ќе почне со зборот „стратешки“, а ќе заврши со старата балканска сметка што секогаш стигнува предоцна.