Skip to content
Европа го менува начинот на кој ги пушта луѓето преку граница, и тоа не е „нов визен режим“, туку нова дигитална архитектура на движењето. Од 12 октомври 2025 година веќе е активен системот EES – електронско евидентирање на влез и излез со биометриски податоци за патници што не се државјани на ЕУ, а следниот чекор е ETIAS – пред-патничко одобрение за земјите што и досега патувале без виза. Официјално, ETIAS треба да почне да функционира во последниот квартал на 2026 година.
На прв поглед, ETIAS звучи како уште една дигитална формалност: пополнуваш апликација, плаќаш такса и добиваш одобрение што ќе ти важи повеќе години. Но токму тука се крие поентата што во Македонија често ја промашуваме: членството во ЕУ не е само „политичка табла“ и геостратешка одлука, туку режим на права што на граѓанинот му го прави животот поевтин, поедноставен и помалку зависен од административни каприци. ETIAS е практичен пример како Европа им додава удобност на своите граѓани, а на „надворешните“ им додава уште еден чекор.
Европскиот наратив е дека ETIAS ќе го олесни патувањето за визно-ослободените држави, затоа што ќе воведе унифицирана електронска проверка пред поаѓање, со идеја да се намали ризикот на границите и да се откриваат прекршувања пред да стигнат до рампата. На официјалната страница „Travel to Europe“ ETIAS е претставен како авторизација што се добива онлајн и важи за влез во 30 европски земји за краткорочен престој – до 90 дена во рамки на 180 дена.
Но, од перспектива на граѓанинот од Македонија, тоа е уште еден сигнал дека сме во „меѓузона“. Ние сме визно-ослободени за краток престој уште од 2009 година, ако имаме биометриски пасош, што значи дека за туристичко патување или кратка посета не вадиме шенген-виза. Токму затоа, тезата дека „сè уште мора да вадиме класични шенген-визи“ не е точна за кратки патувања, но станува вистинита во моментот кога граѓанинот сака нешто повеќе од туристички викенд: ако планира работа, подолг престој, студии или преселба, тогаш повторно влегуваат визи и дозволи – односно, повторно влегува старата бирократија што ја дели Европа на „внатре“ и „надвор“.
ETIAS, во таа смисла, не е аргумент против ЕУ. Напротив – ETIAS е потсетник дека Европа ги дигитализира границите, ги заострува процедурите за „надворешните“, но истовремено го чува привилегираниот режим за своите граѓани. И тука почнува да се гледа што значи членство во практика: не мораш да купуваш „одобрение“ за секојдневно право како движење; не живееш со ограничување 90/180 како таван над главата; не зависиш од тоа дали на некоја граница ќе те врати службеник затоа што „нешто не му се вклопува“.
Постојат и детали што ја прават разликата уште поопиплива. ETIAS ќе има такса од 20 евра по апликација, одлука што Европската комисија ја соопшти како корекција од претходно најавуваните 7 евра, со образложение дека се пресметани трошоците, функционалностите и инфлацијата. За семејство што патува со автомобил на летување, тоа не е „симболична сума“, туку реална ставка што се множи. За дијаспората што доаѓа често, тоа станува редовен трошок на движењето. За млад човек што патува евтино, тоа е уште една бариера меѓу него и Европа, иако формално „нема виза“.
Втората работа е времето и неизвесноста. Официјалната ЕУ комуникација вели дека повеќето апликации ќе се обработуваат брзо, но ETIAS е безбедносен систем и секогаш ќе постојат случаи што одат на дополнителни проверки. Во превод: тоа што е „онлајн“ не значи дека е автоматски и гарантирано. ETIAS не е виза, но не е ни билет – и не гарантира влез ако на граница се јави друг проблем. Македонија веќе го комуницира ова како државна информација: ETIAS е пред-патничко безбедносно одобрение, не воведување визи.
Тезата дека ETIAS е „олеснување“ е точна, но половично. Да, тоа е дигитално и унифицирано, без одење во амбасада за краток престој. Но истовремено, тоа е уште еден филтер за оние што не се граѓани на ЕУ. Граѓанинот на Германија или Франција не плаќа такса за да влезе во Шпанија. Граѓанинот на Македонија ќе плаќа за да ја задржи привилегијата што ја има како визно-ослободен – односно, ќе плаќа за „правото да аплицира“ за патување што веќе го смета за нормално.
Тука ја добиваме и третата теза: ETIAS не треба да произведе евроскептицизам, туку да го разбуди прашањето што кај нас долго стои заглавено во политика и инает – зошто се помиривме со режим на „делумни права“? Ако Европа го претвора движењето во регулирана дигитална привилегија, тогаш единствениот стабилен начин да излеземе од таа зона на административни услови е да станеме дел од системот што ги создава правилата. Тоа не е романтичен аргумент, туку прагматичен: членството носи слобода на движење како право, не како дозвола.
Секако, фер е да се каже и она што често се премолчува: влез во ЕУ не значи автоматски влез во Шенген од првиот ден. Но ЕУ членството ја менува основната позиција на граѓанинот – од „визно-ослободен посетител“ во „европски граѓанин“ со право да се движи и да живее во рамки на Унијата, а Шенген тогаш станува следниот институционален чекор, не услов што висне како неизвесен статус. И дури кога постојат транзициски ограничувања за пристап до пазарот на труд во одделни земји (што се случувало и со други нови членки), тие ограничувања сепак не се исто што и визите и дозволите што денес ја прават преселбата или работата во ЕУ скапа, долга и нервозна.
Во таа рамка, ETIAS е „мал“ документ што носи „голема“ порака: Европа се модернизира, ги прави границите паметни, и ја заштитува својата внатрешна слобода на движење. Македонија, пак, останува надвор од таа слобода и мора да се прилагодува на правила што не ги креира. Затоа ова не е тема за паника, туку тема за државна стратегија. Ако сакаме поголема мобилност, треба проактивно да работиме на реформите што нè приближуваат до членство – не за да кажеме дека сме „западни“, туку за да имаме конкретни, секојдневни права што се мерат во пари, време и слобода.