Фекалии, септички јами и пестициди ги трујат капачите во македонските езера

Најновиот извештај на Институтот за јавно здравје не потврдува масовно труење на капачи, ниту присуство на пестициди над утврдените вредности во анализираните примероци. Документот, сепак, открива дека Охридското, Преспанското и Дојранското Езеро остануваат изложени на отпадни фекални води, септички и попивни јами, неисправна канализација, земјоделски хемикалии и неконтролирано одлагање отпад. Тоа се постојани извори на загадување што можат брзо да го зголемат здравствениот ризик, особено во туристичката сезона.

Последните лабораториски резултати покажуваат дека најголемиот дел од контролираните плажи во моментов се погодни за капење. Но општата оценка за едно езеро не значи дека секоја локација е подеднакво чиста, ниту дека состојбата не може да се промени по обилни дождови, дефект на колекторот или директно испуштање отпадни води. ИЈЗ наведува дека еден примерок ја покажува состојбата само во моментот на земањето и дека врз резултатот влијаат дождот, ветерот, брановите и дотекувањето отпадна вода.

Најопсежен мониторинг е спроведен на Охридското Езеро. До 24 јуни биле анализирани 64 примероци од 41 мерно место на крајбрежјето од Свети Наум до Радожда. Најголемиот дел од плажите биле оценети со прва класа и со „одличен“ микробиолошки квалитет, што значи дека можат да се користат за капење, рекреација и спортови на вода.

Исклучок е мерното место кај Грашница, во близина на испустот за атмосферска вода. Таму физичко-хемискиот квалитет бил оценет во трета класа, а примерокот не ги исполнил микробиолошките критериуми ниту за оценка „одлична“ ниту за „добра“. Кај хотелот „Ројал“, Лабино и каналот Студенчишта водата била оценета како „добра“, што според ИЈЗ претставува многу низок ризик и не значи забрана за капење.

Многу полоша е состојбата во реките што се влеваат во Охридското Езеро. Черава, Сатеска, Коселска и Велгошка, односно Грашница, во примероците земени на 24 јуни биле класифицирани во петта класа и според физичко-хемиските и според микробиолошките параметри. ИЈЗ наведува дека тоа претставува влошување во споредба со претходната година. Само Радика, која се влева во Дебарското Езеро, била оценета во прва класа.

Извештајот идентификува повеќе директни и потенцијални загадувачи долж охридското крајбрежје. Дел од хотелите, рестораните, туристичките населби и приватните куќи сè уште не се приклучени на колекторскиот систем. Од Струга кон Радожда, според ИЈЗ, само ограничен број објекти се поврзани со колекторот, додека населбите и приватните куќи во делови од Трпејца, Љубаништа и Радожда користат септички јами.

Особено сериозен е наодот за Радожда. ИЈЗ наведува дека дел од септичките јами директно се празнат во езерото, додека други се наоѓаат толку блиску до брегот што нивната содржина понира во езерската вода. Како загадувачи се посочени и шанковите поставени на плажите, како и цевките за атмосферска канализација на кои намерно или ненамерно биле приклучени испусти од фекална канализација.

Проблем има и кај Свети Наум. Локалниот канализациски систем бил изграден во 2013 година, но третманот на фекалните води не е целосен. Според извештајот, постои само дробилка за фекалиите, без соодветни филтри и без хлорирање пред испуштањето на отпадната вода во езерото. ИЈЗ го означува овој систем како директен загадувач.

Колекторот не е гаранција дека отпадните води никогаш не стигнуваат во езерото. ИЈЗ предупредува дека пумпите мора непрекинато да работат, особено при обилни дождови. Кога се исклучуваат или системот не може да го прифати зголемениот дотек, фекалните материи преку испусните цевки директно се влеваат во Охридското Езеро. Истите препораки се повторуваат со години, што покажува дека клучните слабости не се отстранети.

И покрај овие извори на загадување, големата водна маса, бројните извори и постојаното струење му овозможуваат на Охридското Езеро висока способност за разредување и самопрочистување. Тоа е една од причините поради кои загадувањето не се регистрира со ист интензитет на сите плажи. Но природната отпорност на езерото не може да биде замена за канализација, пречистителни станици и редовно одржување на колекторот.

Во Преспанското Езеро, увидите на плажите кај Стење, Отешево, Претор, Сливница, Крани и Долно Дупени не откриле видливо загадување или непосредни извори на загадување долж самите мерни места. Водата според критериумите за капење била оценета како „одлична“, а ИЈЗ заклучува дека може да се користи за рекреација.

Зад поволната моментална оценка, сепак, остануваат инфраструктурни проблеми. Во Претор отпадните води од објектите се собираат во сопствени попивни јами, додека пречистителната станица кај детското одморалиште „Мите Богоевски“ не работи. Дел од сопствениците организирано го отстрануваат отпадот, но други го палат или индивидуално го решаваат неговото одлагање.

ИЈЗ бара изградба на локална канализација и пречистителни станици во селата околу Преспанското Езеро, како и реконструкција или замена на постојните постројки кај туристичките локалитети. Институтот препорачува и засилена контрола на средствата за заштита на овошните насади, бидејќи сливот е под влијание на интензивно земјоделство.

Најсложена е сликата во Дојранското Езеро. Како потенцијални загадувачи се наведуваат обработливите површини покрај езерото, каде што се користат пестициди и вештачки ѓубрива. ИЈЗ предупредува дека овие материи можат преку полевањето, дождовите и подземните води да стигнат до езерото. Дополнителен ризик се руралните и викенд-населбите во кои течниот и цврстиот отпад не се одлагаат според санитарните правила.

Сепак, анализите на резидуи од пестициди во примероците од Подмоље, Претор и Калдрма во првата половина од 2026 година не покажале надминување. Сите испитани примероци биле класифицирани во прва или втора класа според овој параметар. Тоа значи дека земјоделските хемикалии се идентификуван извор на ризик, но во достапните анализи не е потврдено опасно ниво на пестициди во водата за капење.

Микробиолошките анализи од трите дојрански плажи главно покажале „одличен“ или „добар“ квалитет. Исклучок бил примерок од Градската плажа земен во мај, каде била надмината граничната вредност за оценка „добра“. Во дел од примероците биле регистрирани покачени вредности на E. coli и цревни ентерококи, бактерии што се користат како показатели за фекално загадување.

Во водата на Дојранското Езеро биле забележани и зголемена матност, амонијак, нитрити, манган и други физичко-хемиски отстапувања. ИЈЗ оценува дека најголемиот дел од нив не претставуваат директен здравствен ризик за капачите, но амонијакот и појавата на зелени пивтиести маси бараат дополнителна проверка. Поради можноста за развој на сино-зелени бактерии што создаваат цијанотоксини, побарано е дополнително испитување од Хидробиолошкиот завод во Охрид.

Извештајот покажува и сериозен недостаток во информирањето на јавноста. На повеќе плажи во Преспанско и Охридско нема табли со податоци за квалитетот на водата, ниту воспоставен систем за предупредување кога ќе се појави загадување. Според правилата усогласени со европската директива, информациите за квалитетот и здравствените ризици треба да бидат достапни и на самата локација и онлајн.

ИЈЗ прави важна разлика меѓу „добра“, „незадоволителна“ и „лоша“ вода. Кај оценката „добра“, ризикот за капачите се смета за многу низок и капењето е дозволено. „Незадоволителна“ вода сè уште ги исполнува минималните критериуми, но носи умерен ризик и бара мерки. Кога водата е оценета како „лоша“, минималните микробиолошки стандарди не се исполнети, ризикот од фекална контаминација е висок и капењето мора да биде забрането.

Оттука, последниот извештај не дава основа за генерален заклучок дека сите капачи во македонските езера моментално се изложени на небезбедна вода. Тој покажува нешто друго – плажите засега главно се употребливи, но околу нив со години опстојуваат истите извори на загадување. Доволен е дефект, пороен дожд, прелевање на септичка јама или неконтролирано испуштање за безбедната локација за кратко време да стане здравствен ризик.

Примероците земени во јули во моментот на изработување на извештајот сè уште биле во лабораториска обработка. Поради тоа, оценките во документот главно се однесуваат на периодот до крајот на јуни и не можат автоматски да ја опишат состојбата на секоја плажа во текот на целиот јули.