Инаетот на Вучиќ и врските со Русија ја чинат Србија 1,5 милијарди евра од ЕУ

Европската Унија подготвува замрзнување на 1,5 милијарди евра наменети за Србија од Планот за раст за Западен Балкан, откако Брисел оцени дека Белград назадува во реформите, особено во владеењето на правото и независноста на судството. Одлуката, според информациите што ги објави Н1, треба да ја соопшти еврокомесарката за проширување Марта Кос пред Комитетот за надворешни работи на Европскиот парламент.

Станува збор за пари од европскиот План за раст, инструмент вреден 6 милијарди евра за периодот 2024–2027 година, од кои 2 милијарди се грантови, а 4 милијарди поволни заеми. За Србија беа предвидени околу 1,58 милијарди евра, но исплатата е условена со конкретни реформи, усогласување со европските правила и напредок во фундаменталните области.

Причината за блокадата не е една одлука, туку политичка линија што трае со години. Србија формално вели дека сака членство во ЕУ, но власта на Александар Вучиќ паралелно одржува блиски односи со Русија, одбива целосно усогласување со европските санкции и спроведува реформи што во Брисел се читаат како уназадување, а не како приближување кон Унијата.

Најспорен е пакетот судски закони усвоен во Белград, за кој Европската комисија предупреди дека ја поткопува довербата во посветеноста на Србија кон владеењето на правото. Марта Кос уште во февруари оцени дека со тие измени станува потешко во Брисел да се брани напредокот на Србија, бидејќи парите од Планот за раст имаат предуслови поврзани токму со владеењето на правото.

Критиките се однесуваат на измени што ја централизираат контролата во судството, им даваат поголеми административни овластувања на претседателите на судови и отвораат страв дека ќе се ослабат предметите за висока корупција и организиран криминал. Српските власти тврдат дека реформите треба да ја направат судската власт поефикасна, но судии, обвинители, опозицијата и дел од граѓанскиот сектор ги читаат како зајакнување на политичката контрола врз правосудството.

Во исто време, Србија останува во специфична надворешнополитичка позиција. Таа е кандидат за членство во ЕУ од 2012 година и преговара од 2014 година, но не се усогласува целосно со европската политика кон Русија. Европската служба за надворешни работи нагласува дека земјите што веќе преговараат, како Србија и Црна Гора, се формално обврзани постепено да се усогласуваат со заедничката надворешна и безбедносна политика на ЕУ.

Токму тука Вучиќ ја доведе Србија до политичка цена што сега станува финансиска. Белград сака европски фондови, пристап до пазар, инфраструктурни пари и статус на кандидат, но не сака целосно да ја напушти политиката на балансирање меѓу Брисел и Москва. Во услови на војна во Украина, санкции кон Русија и нова геополитичка дисциплина во ЕУ, таквата позиција станува сè потешка за одбрана.

Reuters уште минатата година објави дека Кос во Белград порача оти Србија не може да напредува без реформи во судството, медиумите и изборното законодавство. Во истиот контекст беше наведено дека Вучиќ планирал да присуствува на воената парада во Москва на 9 мај и да се сретне со Владимир Путин, додека Србија истовремено се обидува да ја задржи европската перспектива.

Проблемот за Србија е што Планот за раст не е класична политичка декларација, туку финансиски механизам со услови. Парите се исплаќаат кога реформите се исполнуваат. Ако реформите се стопираат, се разводнуваат или одат во спротивна насока, Брисел има можност да ја запре исплатата. На тој начин, европската политика кон Србија од фаза на предупредувања преминува во фаза на конкретна цена.

Замрзнувањето на 1,5 милијарди евра е удар и за внатрешната политика на Вучиќ. Српскиот претседател долго ја градеше својата позиција врз тезата дека Србија може да зема економски придобивки од ЕУ, политичка поддршка од Русија, инвестиции од Кина и да остане во сопствена зона на маневрирање. Но Брисел сега покажува дека тој простор се стеснува.

Во Србија, ова доаѓа по долги протести, институционална криза и силна јавна недоверба по трагедијата во Нови Сад. ЕУ веќе ги поврзува барањата за реформи со дел од барањата што се слушаат на улиците: независно судство, борба против корупцијата, медиумски слободи и отчетност на институциите. Тоа значи дека европскиот притисок веќе не е само дипломатска порака кон Владата, туку се поклопува со домашното незадоволство.

Покрај Србија, според објавените информации, и останатите земји од Западен Балкан се под притисок да ги исполнат реформските обврски до 30 јуни, за да не останат без дел од средствата од Планот за раст. Но случајот со Србија е највидлив затоа што комбинира три прашања што Брисел повеќе не сака да ги раздвојува: владеење на правото, демократско назадување и односот кон Русија.

За Вучиќ, тоа значи дека европската реторика повеќе не е доволна ако практичната политика останува свртена кон контрола на институциите и одржување на специјални односи со Москва. За Србија, тоа значи дека цената на политичкиот инает повеќе не се мери само во застој на преговорите, туку и во конкретни европски пари што можеле да завршат во инфраструктура, буџетска поддршка и економско приближување кон ЕУ.