Како ќе изгледа враќањето на Груевски во Македонија

Падот на Орбан логично го врати прашањето што со години стои замрзнато, дали Будимпешта и натаму ќе биде сигурно засолниште за Никола Груевски, или политичката промена во Унгарија конечно ќе ја отвори вратата за негово враќање во Скопје.
Анализира: Леон БАКРАЧЕСКИ

Новиот премиер на Унгарија по „landslide“ победата во првата прес конференција беше јасен, недвосмислен и директен: Унгарија нема да биде бизнис засолниште на криминалци, вклучително ни на осудениот поранешен македонски премиер г. Никола Груевски. Но, правниот одговор е посложен од дневнополитичкиот. Во унгарскиот систем, бегалскиот статус не трае вечно по политичка милост, туку формално трае додека лицето не стекне државјанство или додека статусот не биде повлечен. Унгарскиот азилен орган проверува дали условите за задржување на статусот постојат најмалку на секои три години, а истата проверка ја прави и ако е побарана екстрадиција на лицето.

Тоа значи дека промена на власта во Унгарија сама по себе не го враќа Груевски, но може да создаде политичка волја институциите да ја придвижат правната машина што досега не беше придвижувана.

Тука е првата важна разлика: унгарската влада не може едноставно со едно соопштение да му го укине азилот. Формалниот носител на постапката е Националната дирекција за странци и азил, а самата азилна рамка предвидува конкретни основи за повлекување на статусот, како престанок на околностите поради кои бил признат, лажно прикажани факти, повторно ставање под заштита на матичната држава, доброволно враќање или други законски причини.

Со други зборови, политиката може да влијае на амбиентот, но правниот чекор мора да помине низ административна постапка.

Ако унгарските власти тргнат кон преиспитување или укинување на статусот, Груевски би имал право на судска заштита. Според унгарските азилни правила, негативна одлука на азилниот орган се оспорува со барање за судска ревизија во рок од осум дена, а судот треба да одлучи во рок од 60 дена, иако во практика постапките можат да траат и подолго.

Тоа значи дека дури и во сценарио во кое новата унгарска власт решава да ја отвори темата, враќањето не би изгледало како политичка драматургија „денес падна Орбан, утре слетува Груевски“. Поверојатно е да следува месеци долга правна битка.

Македонија не мора нужно да чека пасивно, туку има силна причина да испрати ново и ажурирано барање. Товарот тука ќе се префрли врз колаицискиот партнер на Мицкоски – ЗНАМ и министерот Филков, кој често во јавноста е со спротивставени ставови околу дел од владините политики.
Тоа не е нужно правен предуслов за секое можно сценарио, затоа што ако Унгарија самата му го укине статусот и почне постапка за отстранување, враќањето може да се движи и по друг канал. Но, како прашање на државна стратегија, ново барање е логично и корисно од најмалку три причини.

Прво, македонското Министерство за правда веќе во 2023 најави ново барање за екстрадиција, со аргумент дека Груевски е поврзан со уште девет случаи и дека може да биде сместен во таканаречените „Хашки ќелии“, кои ги исполнуваат меѓународните стандарди.

Второ, токму барање за екстрадиција, по унгарските правила, е тригер за повторна проверка на азилниот статус. И трето, старото барање од Македонија беше одбиено во 2019 кога будимпештанскиот суд експлицитно се повика на неговиот статус на барател/корисник на азил.

Ако политичката и правната околина во Унгарија се менува, тогаш и македонската правна офанзива треба да се обнови.

Ако Груевски дојде во Македонија, дали веднаш би бил уапсен? Во суштина, да, или барем тоа е најправното и најверојатното сценарио.

Причината е што против него не стои само политичка расправа, туку и најмалку три правосилни затворски пресуди кои се најцврстата правна основа за итно приведување и спроведување во затворска постапка. Во случајот „Тенк“, пресудата од две години затвор за набавката на луксузниот „мерцедес“ беше потврдена во жалбена постапка. Во случајот „Насилство во Центар“, доби една и пол година затвор, а жалбите беа одбиени и пресудата беше потврдена.

Во случајот „Плацеви на Водно“, Врховниот суд во декември 2023 го одби неговото барање за вонредно преиспитување, откако Апелација претходно ја зголеми казната на девет години, со што тој предмет практично се зацврсти како правосилна основа за извршување. Македонските власти веќе одамна го бараат и по меѓународна потерница.

Сепак, една правна нијанса е важна: колку точно затвор би издржувал не мора автоматски да значи проста аритметика 2 + 1,5 + 9 години. Македонскиот Кривичен законик предвидува правило дека ако осудено лице потоа биде судено за друго дело сторено пред да ја издржи претходната казна, судот може да изрече единствена казна за сите дела, применувајќи ги правилата за стек.

Тоа значи дека приведувањето би било брзо, но конечната математика на извршувањето може да бара дополнителна судска операционализација. Со други зборови, апсењето би било релативно јасно; пресметката на вкупната извршна казна ќе биде малку посложена, но тоа нема да го извади од ќелија, туку неговите адвокати ќе бараат правни лекови.

Доаѓаме до најексплозивното сценарио. Дали претседателката и професор на правни науки Гордана Сиљановска-Давкова може да го помилува?

Формално-уставно, претседателот во Македонија има право да дава помилувања „во согласност со закон“. Но по измените на законот за помилување, Министерството за правда јавно објасни дека претседателот може да помилува само во однос на ефективна казна, а не во фаза на кривично гонење.

Кабинетот на претседателката дополнително објаснува дека редовната постапка почнува со барање за помилување до првостепениот суд, оди преку Министерството за правда, потоа низ Комисијата за помилување и дури потоа стигнува до претседателката.

Значи: да, правно постои пат до помилување на правосилно осудено лице; не, претседателката повеќе не може со едно политичко решение да стопира кривично гонење или да избрише предмети што не се завршени.

Токму тука е најважната политичка поента. Дури и да е правно можно, помилување на Груевски би било веројатно најконтроверзниот потег што една претседателка би можела да го направи во актуелниот македонски контекст.

Има најмалку три причини за тоа. Прво, се работи за човек со повеќе правосилни корупциски и насилни пресуди. Второ, целата земја веќе мина низ тешка институционална траума со прашањето на помилувањата во 2016 година, по што токму правната рамка беше стегната. И трето, самата претседателка во 2024 и 2025 јавно зборуваше дека законот за помилување бара повеќе правна сигурност и јасни правила, а не произволност.

Затоа, сценариото „се врати и веднаш е помилуван“ не е правно невозможно, но е политички толку тешко што би значело отворање на нова државна криза.

Ако сето ова се сведе на реални сценарија, тогаш има четири. Првото е најбавната варијанта: ништо не се менува брзо, азилот останува, а Груевски продолжува да живее во Унгарија и покрај падот на Орбан.

Второто е правно поинтересното: Македонија испраќа ново барање, Унгарија отвора ревизија на статусот, почнува жалбена постапка и враќањето станува можно, но не веднаш.

Третото е најчистото од аспект на македонското право: Груевски сам се враќа или е испорачан, по што следува непосредно приведување по основ на правосилните пресуди и нивно извршување.

Четвртото е политичкиот шок-сценарио: доаѓање, приведување и потоа обид за помилување. Тоа сценарио е правно потесно отколку порано, а политички поскапо од кога било.

Затоа, тезата на оваа анализа е едноставна: враќањето на Груевски нема да изгледа како еден спектакуларен ден, туку како судир меѓу две правни траектории — унгарската азилна и македонската извршна.

Ако Будимпешта го отвори азилот, процесот ќе оди преку администрација и судови. Ако Скопје сака да го забрза, треба веднаш да ја обнови екстрадициската и процесната документација.

А ако Груевски навистина зачекори во Македонија, тогаш приказната најверојатно многу брзо ќе престане да биде политичка теза и ќе стане класично прашање на извршување на затворски казни. Што по сите индикатори и најмногу му одговара на Мицкоски, оти активен Груевски не е добар за неговото владение.