Пола Влада во Париз, ветиле во УНЕСКО дека ќе се грижат за Охрид

Посетата на владината делегација во Париз, со четворица министри и двајца градоначалници, е јасен сигнал дека Владата ја сфаќа тежината на моментот: Охридскиот регион е на чекор до сценарио во кое УНЕСКО ќе го стави на Листата на светско наследство во опасност. Во делегацијата се вицепремиерот и министер за транспорт Александар Николоски, министерот за надворешни работи и надворешна трговија Тимчо Муцунски, министерот за култура и туризам Зоран Љутков, министерот за животна средина и просторно планирање Муамет Хоџа, како и градоначалниците на Охрид и Струга, Кирил Пецаков и Менди Ќира. На средбите во УНЕСКО, според соопштенијата што ги пренесоа медиумите, била повторена определбата дека државата ќе ги спроведува преземените обврски и ќе соработува со Албанија за долгорочна заштита на регионот.

Токму тука почнува потребниот заклучок: „ветувањето“ во Париз не е спорно, спорно е што со години токму на теренот се акумулираат аргументите поради кои УНЕСКО ја држи темата отворена. Комитетот за светско наследство во својата одлука од јули 2025 јасно констатира дека кумулативните и тековни влијанија – урбан развој, слабости во просторно планирање, несоодветни интервенции, еутрофикација на езерото, голема инфраструктура и други проекти – веќе предизвикале сериозно влошување на клучните атрибути, со ризик од неповратна деградација ако не се преземе решителна акција. Во истата одлука се наведува и дека условите за впишување на Охридскиот регион на листата „во опасност“ се исполнети, а на двете држави им се бара сет корективни мерки со временска рамка за 48. сесија во 2026 година, со експлицитно оставена можност тогаш да следи впишување „во опасност“. Дополнително, рокот за ажуриран извештај за состојбата и имплементацијата е 1 февруари 2026, а домашните извори веќе објавија дека извештајот бил испратен пред рокот.

Затоа, дипломатскиот настап со „пола Влада“ е корисен само ако веднаш по враќањето се претвори во мерливи потези што УНЕСКО ќе може да ги провери. УНЕСКО, меѓу другото, бара суспензија на измени на детални урбанистички планови и одобрување на локални развојни планови надвор од населени места додека не се спроведе стратешка еколошка оценка (SEA) што ќе покаже дека нема негативно влијание врз исклучителната универзална вредност; бара итно изработување генерални урбанистички планови за Охрид и Струга и инструменти за планирање на неурбанизирани подрачја; бара системска проценка на штетите од дивоградби со јасни критериуми и одлуки за отстранување или ублажување, вклучително и уривање каде што е неопходно; бара прекин на активности околу чувствителни подрачја како Студенчишко Блато до завршување на проценките; и бара оценување и „паузирање“ на инфраструктурни зафати што може да остават трајни последици.

Токму прашањето за дивоградбите е најголем тест за кредибилитетот на „ветивме дека ќе се грижиме“. Државниот завод за ревизија, според објавените наоди, констатирал дека во Охрид има 4.847 дивоградби и дека, и покрај 456 правосилни управни акти за нелегални градби издадени во периодот 2019–2024, не бил спроведен ниту еден за уривање. По ревизорскиот извештај, обвинителството оформило предмет и отворило предистрага за дел од наодите. Ова не е само локален административен проблем; ова е токму она за што УНЕСКО бара системска проценка, елиминација на штетите и доказ дека државата има капацитет и волја да ги спроведе сопствените решенија. Ако на терен нема промена, ни најдобриот дипломатски настап не може да го смени впечатокот.

Актуелната владина „офанзива“ може да биде добра почетна точка, ако се насочи кон три јасни линии на работа. Прво, Владата треба да го претвори „системот за заштита“ во јавен, роковно врзан план со мерки, носители и буџети, усогласен со барањата на УНЕСКО и со Стратегискиот план за рехабилитација 2023–2030. Второ, мора да се воспостави механизам на принудна координација меѓу државните институции и општините Охрид и Струга, затоа што најкритичните точки се токму таму каде што надлежностите се преклопуваат и каде што, традиционално, се губи време. Трето, потребна е транспарентност што ќе ја намали недовербата: редовни извештаи што ќе покажат што е стопирано, што е отстрането, кои планови се замрзнати, кои проценки се започнати и што е завршено, вклучително и со независен надзор и вклучување на стручната и граѓанската јавност.

Суштината е едноставна: УНЕСКО не бара убедувања, туку докази. Посетата во Париз може да им купи на институциите простор за маневрирање само ако веднаш потоа следи серија непопуларни, но неопходни одлуки – од замрзнување на планови и стопирање на спорни активности, до расчистување со дивоградби и конкретна заштита на чувствителните зони. Ако Владата навистина сака да биде конструктивно оценета, најдобрата порака до УНЕСКО не е дека „ќе се грижи“, туку дека конечно ќе спроведе – со рокови, бројки и резултати што може да се проверат.