Радев како премиер би бил потежок проблем за Македонија од Радев како претседател

Победата на Румен Радев во Бугарија отвора потешка фаза за Македонија од онаа што Скопје ја познаваше додека тој беше претседател со ограничени извршни овластувања. Ако Радев ја претвори изборната победа во премиерска функција, Македонија ќе се соочи со политичар кој веќе ја вгради македонската евроинтеграција во бугарскиот државен консензус, но сега би добил владина моќ да ја претвори таа линија во оперативна политика.
Анализира: Леон БАКРАЧЕСКИ

Разликата не е само во тоа што Радев би бил „потежок соговорник“, туку во тоа што Софија би добила премиер кој може да ја врзе блокадата кон Македонија со поширок евроскептичен и проруски курс во ЕУ.

Според делумните официјални резултати што ги објави Reuters, „Прогресивна Бугарија“ на Радев води со 44,7 проценти од гласовите по преброени 91,68 проценти од гласачките ливчиња. Тоа е најсилниот резултат на една политичка сила во Бугарија по години нестабилност, слаби коалиции и осум изборни циклуси за пет години.

Радев дојде до оваа позиција преку антикорупциска реторика, замор од старите политички елити и ветување дека ќе ја прекине институционалната криза во Софија. Но за Македонија поважно е што тој не доаѓа како празен лист во односите со Скопје.

Тој доаѓа со јасна, повеќепати повторена позиција: уставните измени и внесувањето на Бугарите во македонскиот Устав се услов за продолжување на европскиот пат.

Во декември 2025 година, Радев јавно порача дека внесувањето на Бугарите во Уставот „значително ќе го забрза“ патот на Македонија кон ЕУ и ќе ја отвори вратата за пристапните преговори. Во истата порака тој нагласи дека интеграцијата на Македонија не може да оди „на сметка на правата на бугарската заедница“, а прашањето го претстави како заедничка кауза на бугарските институции и на Европската Унија. Тоа значи дека кај Радев нема сигнал за омекнување, туку за институционално зацврстување на веќе познатата бугарска позиција.

Како претседател, Радев можеше да поставува политички рамки, да врши притисок, да испраќа пораки и да ја држи темата Македонија во бугарската јавност. Како премиер, тој би имал директна контрола врз владината агенда, дипломатијата, ресорите што комуницираат со Брисел, механизмите за билатералниот договор и бугарската позиција во Советот на ЕУ. Тука е суштинската промена: Радев како претседател беше глас на бугарскиот консензус; Радев како премиер би можел да стане негов извршител.

За Скопје тоа доаѓа во момент кога македонската страна веќе го потроши голем дел од дипломатскиот простор. Европскиот совет во јули 2022 година ја поздрави намерата Македонија приоритетно да ги спроведе уставните измени за во Уставот да бидат опфатени граѓаните што живеат во државата и се дел од други народи, како Бугарите.

Европската комисија во извештајот за 2025 година констатира дека не бил направен обид тие уставни измени да се усвојат, и дека тие се услов за отворање на првиот кластер-Фундаментални вредности.

Токму тука се вкрстуваат двата ризика: бугарската тврда линија и македонското одложување. Владата предводена од ДПМНЕ инсистира дека уставните измени не треба да стапат во сила пред Бугарија однапред да ја гарантира македонската европска иднина, но таквата позиција досега не доби поддршка од ЕУ како изводлива преговарачка формула.

Associated Press во мај 2025 година објави дека Каја Калас во Скопје побара Македонија да ги преземе следните чекори кон отворање на преговорите, додека Мицкоски повтори дека Бугарија прво треба да го одобри членството пред уставните измени.

Тоа ја остава Македонија во политичка стапица што сама ја продлабочува: од една страна, Софија ја држи рамката; од друга страна, Скопје одбива да го направи чекорот што, според Брисел, формално го отвора процесот.

Ако на чело на бугарската влада дојде Радев, тој ќе има уште помал мотив да преговара за нова рамка. Напротив, неговата победа ќе му даде внатрешна легитимација да тврди дека бугарските гласачи го поддржале и поради неговата линија кон Македонија.

Радев не мора да измислува нова блокада. Доволно е да ја одржува постојната. Во дипломатска смисла, тоа е поопасно од отворен конфликт, бидејќи Македонија формално ќе остане кандидат, ќе продолжи да слуша дека „вратата е отворена“, но суштински ќе тапка во место додека Албанија, Црна Гора и други кандидати ја користат новата геополитичка динамика по руската агресија врз Украина.

Европскиот совет веќе оцени дека Македонија заостанува во регионалната трка, а Албанија е посочувана како земја што го задржува темпото.

Руското влијание ја прави сликата уште потешка. Радев со години има позиција што западните медиуми и аналитичари ја опишуваат како проруски ориентирана или најмалку попомирлива кон Москва. Reuters потсетува дека тој се спротивставува на воена помош за Украина, го критикуваше влезот на Бугарија во еврозоната и во кампањата зборуваше за обновување на односите со Русија. Во 2021 година, САД изразија „длабока загриженост“ откако Радев во ТВ-дебата ја нарече анектираната украинска територија Крим „руска“, иако ЕУ, НАТО и Г7 ја сметаат руската анексија за нелегална.

За Македонија, ова не е далечна тема од украинската војна. Рускиот интерес на Балканот не мора секогаш да биде директно присуство; доволно е да се одржуваат блокади, недоверба во ЕУ, националистички конфликти и чувство дека европскиот пат е невозможен.

Ако Радев ја води Бугарија со политика што е поотворена кон Москва и поскептична кон Брисел, спорот со Македонија може да стане уште поудобна точка за руско влијание: не како нов фронт, туку како стара рана што постојано се одржува отворена.

Вашингтон пост пишува дека по поразот на Виктор Орбан во Унгарија, Москва може да гледа на Бугарија како на следната можност за задржување влијание во ЕУ, а аналитичари предупредуваат дека Радев може да се позиционира како нова фигура од типот на Орбан, иако со различни ограничувања.

Тоа е важно и за Македонија, затоа што Орбановиот модел не функционира само преку надворешна политика, туку и преку медиумско влијание, националистички теми, блокади во ЕУ и политика на постојано судирање со Брисел.

Ако Радев стане премиер, Македонија би имала сосед кој од една страна е членка на ЕУ и НАТО, а од друга страна може да ја користи европската процедура за билатерален притисок, додека во исто време ја релативизира западната политика кон Русија.

Тоа е комбинација што е посложена од класичен бугарски национализам. Таа ја спојува старата историска расправа со нова геополитичка линија: Бугарија како држава што формално останува во ЕУ, но ја користи својата позиција за да произведува застој таму каде што застојот му одговара на Кремљ.

Во тој контекст, одбивањето на ДПМНЕ да ги преземе договорените чекори не е само домашно-политичка позиција. Тоа станува дел од регионална геополитичка пресметка. Колку подолго Македонија не ги носи уставните измени, толку полесно Радев може да тврди дека проблемот не е во Софија, туку во Скопје.

Колку подолго Скопје бара нови гаранции без реален механизам да ги добие, толку полесно Брисел ја повторува истата порака: договореното мора да се испорача.

Ова не значи дека бугарската политика е без одговорност. Напротив, внесувањето билатерални историски и идентитетски спорови во европската рамка ја ослаби довербата на македонското општество во процесот. Но моменталната политичка реалност е дека рамката е веќе усвоена, ЕУ ја третира како важечка, а Софија нема мотив да ја отвори повторно.

Радев како премиер би имал уште помал мотив за тоа, затоа што секое омекнување би му било нападнато од бугарските националистички сили како отстапување од „националниот интерес“.

Затоа Македонија би влегла во разговор со Радев од послаба позиција од досега. Не затоа што нејзините аргументи за идентитетот, јазикот и неприфатливоста на нови билатерални условувања исчезнале, туку затоа што нејзината дипломатска позиција е заробена меѓу веќе прифатена европска рамка и домашна политика што одбива да ја спроведе. Во таква ситуација, Радев не мора да попушти, а Брисел нема нова формула што би ја заменила старата.

Радев како премиер би бил попроблематичен за Македонија и затоа што неговата политика кон Скопје не би се водела само низ прашањето „Бугари во Уставот“. Таа би можела да се прошири кон учебници, говор на омраза, историски комисии, правата на бугарските здруженија, употребата на јазикот во европските документи и оценувањето на Договорот за добрососедство.

Сето тоа веќе постои како поле на спор. Разликата е што премиер со силен личен мандат може да ги претвори овие прашања во постојани услови за секој следен чекор.

За Македонија, најголемата опасност не е дека Радев ќе ја блокира утре со ново вето. Опасноста е дека ќе ја држи во долга, техничка и политички исцрпувачка блокада во која секој месец без напредок ќе ја намалува поддршката за ЕУ, ќе ја храни антизападната реторика и ќе ја прави земјата поподложна на влијанија што доаѓаат преку медиуми, партии, бизнис-канали и регионални сојузи.

Таквата состојба најмногу ѝ одговара на Москва. Македонија формално останува прозападна држава, членка на НАТО и целосно усогласена со европската надворешна политика, вклучително и со санкциите кон Русија. Европската комисија тоа го оцени како јасен сигнал за стратешки избор. Но токму затоа блокираниот европски пат станува најслаба точка: државата ја следи ЕУ во надворешната политика, но не добива реално придвижување кон членство.

Тука се создава просторот за внатрешна фрустрација. Граѓаните гледаат дека Македонија менува име, прифаќа рамки, усогласува политики, останува лојална на европската линија за Украина, но повторно стои пред нови услови. ДПМНЕ ја користи таа фрустрација за да ја брани позицијата дека не треба да има уставни измени без гаранции.

Радев може да ја користи истата фрустрација за да покаже дека Скопје не исполнува. А Русија може да ја користи целата ситуација како доказ дека ЕУ не е искрен проект за Балканот.

Затоа евентуалната влада на Радев би била проблем за Македонија на три нивоа. На билатерално ниво, затоа што бугарската позиција би станала поизвршна и потешко променлива. На европско ниво, затоа што една евроскептична влада во Софија би можела да ја користи Македонија како монета во пошироки односи со Брисел. На геополитичко ниво, затоа што секој застој на Македонија кон ЕУ ја отвора вратата за руско влијание, не преку директна доминација, туку преку трајно одржување на сомнежот, заморот и разочарувањето.

Во ваков распоред, македонската стратегија не може да се сведе само на чекање подобра влада во Софија. Ако Радев ја преземе извршната власт, подобра влада во Софија нема да дојде наскоро. Ако Скопје продолжи да чека нова европска рамка, Брисел досега не покажал дека е подготвен да ја отвори. Ако ДПМНЕ продолжи да го одложува договорениот чекор, Македонија ќе остане во ситуација во која формално е во процес, но суштински не преговара.

Тоа е централната теза: Радев како премиер би бил потежок проблем за Македонија не затоа што ќе измисли нова бугарска политика, туку затоа што ќе ја преземе постојната политика со многу поголема моќ, во многу понеповолен геополитички момент, додека македонската влада сама го остава процесот без движење.

Во таква комбинација, спорот повеќе не е само Скопје-Софија. Тој станува точка во која се судираат европската иднина на Македонија, бугарската внатрешна политика и руската потреба Балканот да остане недовршен европски простор.