Расмусен: Европа повеќе не смее да чека друг да ја брани

Европа мора брзо да ја зајакне сопствената одбрана и да престане да се потпира на американскиот безбедносен чадор како на единствена гаранција. Тоа е пораката што денес ја испрати поранешниот генерален секретар на НАТО, Андерс Фог Расмусен, оценувајќи дека европските држави мора да станат способни „да стојат на свои нозе“ и, каде што е можно, да им дадат предност на европските оружја и муниција.

Расмусен, кој беше генерален секретар на НАТО од 2009 до 2014 година, изјави дека Европа треба да изгради силен европски одбранбен столб, а не само да чека решенија од Вашингтон. Неговата порака не доаѓа во мирен период, туку во момент кога во Европа повторно се отвора прашањето колку континентот е навистина подготвен сам да се брани во услови на војна во Украина, растечки безбедносни закани и сѐ поосетливи односи меѓу САД и дел од европските сојузници.

Клучниот дел од неговата порака е дека Европа не смее да остане зависна од туѓа индустрија и туѓа политичка волја. Според Расмусен, оружје и муниција треба да се купуваат таму каде што ги има веднаш, затоа што времето е важен фактор, но долгорочната цел мора да биде намалување на зависноста од надворешни актери, пред сѐ од САД. Во суштина, тоа значи две работи: побрзо вооружување сега и посилна европска одбранбена индустрија за утре.

Оваа дебата веќе не е само политичка теза на поранешни функционери. Европската комисија уште во март 2025 го претстави документот „Readiness 2030“, бела книга за европска одбрана, со која беше најавен поширок пакет за зголемување на европските одбранбени инвестиции. Во тој пакет е и инструментот SAFE, кој предвидува до 150 милијарди евра заеми за заеднички и итни одбранбени набавки.

Во последните денови и Брисел и НАТО отворено зборуваат во ист правец. Урсула фон дер Лајен и актуелниот генерален секретар на НАТО, Марк Руте, на 16 април соопштија дека ќе работат на уште поблиска координација меѓу ЕУ и Алијансата, со акцент на побрзи инвестиции и поголемо производство во европската одбранбена индустрија. Тоа покажува дека пораката на Расмусен не е изолиран политички став, туку дел од поширок европски пресврт кон сопствена воена подготвеност.

Во пракса, тој пресврт веќе се гледа и на терен. Франција и Полска пред неколку дена најавија нов проект за воен телекомуникациски сателит за полската армија, а Ројтерс го поврза договорот токму со новата европска линија за стратешка автономија и со инструментите од планот „Readiness 2030“. Тоа е сигнал дека европските земји почнуваат сè помалку да ја третираат одбраната како апстрактна политика, а сè повеќе како индустриски и геополитички приоритет.

Пораката на Расмусен затоа има тежина што оди подалеку од дневна изјава. Таа практично вели дека Европа влегува во фаза во која мора паралелно да го чува НАТО и да гради сопствена сила. Во превод, континентот повеќе не смее да се надева дека безбедноста ќе му биде обезбедена по автоматизам. Ако сака да остане политички сериозна и воено релевантна, Европа ќе мора да инвестира повеќе, да произведува повеќе и да одлучува побрзо.