Со тешки хемикалии се загрозува фасадата на Министерството за култура која е културно наследство?

Чистење графити на фасада на зграда на Министерството за култура во центарот на Скопје отвора сериозно прашање за здравјето на граѓаните и можноста да се уништи фасада на културно заштитен споменик.

Во обидот да се отстрани несакана боја се применува метод што може да остави подлабока и потрајна штета од самите графити. 

На приложените фотографии кои ги доби редакцијата на Рацин.мк,  се гледа фасада со траги од интервенција, како и амбалажа од средството SİN TAŞ Boya Sökücü / Paint Remover, поставена во непосредна близина на ѕидот.

Paint remover не е обично средство за чистење, туку силен хемиски отстранувач на бои и лакови. 

Според техничка документација и безбедносни податоци, кои се јавно достапни,  конкретниот производ содржи високи концентрации на метилен хлорид и метанол, а е наменет пред сè за метални и дрвени површини. 

Истите материјали укажуваат и на токсичност, висока запаливост и потреба од строга лична заштита и контролирано ракување.

Ваквите средства не делуваат само на слојот од графит, туку можат да навлезат во порозната структура на подлогата, особено ако станува збор за камен, малтер или бетон. 

Тоа носи ризик од хемиска деградација, локално избелување, промена на тоналитетот, трајни дамки и површини што изгледаат како „изедени“ или нерамномерно исчистени. 

Дури и кога графитот ќе се повлече, може да останат бели траги, излачувања од фасадата и органски остатоци во самата текстура на фасадата.

Зградата на министерството е заштитен објект по закон. Ако објектот има институционално, културно или историско значење, ризикот станува уште посериозен. Кај постари фасади агресивно хемиско чистење може да ја наруши заштитната патина, да ја промени визуелната старост на материјалот и да отвори процеси на понатамошно распаѓање. 

Во конзерваторска пракса, токму затоа се препорачуваат поблаги и контролирани методи, како локализирани гелови, пултуси или внимателно водено чистење, наместо директно нанесување силен растворувач врз камена површина.

Од архитектонско-конзерваторски аспект, ваквата интервенција би била спорна не затоа што графитите не треба да се отстрануваат, туку затоа што кај чувствителни фасади не смее да се тргне од логиката на „брзо решение“. 

Стручното правило е прво да се утврди составот на подлогата, потоа да се тестира методот на мала површина, па дури потоа да се пристапи кон поширока интервенција. Сè друго е ризик управуван на терен, а не во рамки на јасен конзерваторски протокол.

Следствено прашањето кое го отвораме не е само материјално, туку и здравствено и еколошко. 

Ако чистење се врши во урбано јадро, без јавно видливи мерки на заштита и управување со отпадот, тогаш проблемот станува и прашање на јавна безбедност.

Затоа случајот во центарот на Скопје отвора неколку суштински дилеми на кои инсистираме на одговор:

Прво кој ја одобрил методологијата, дали постои стручен надзор, второ дали се почитуваат стандарди за третман на вакви фасади и дали институциите разликуваат обично отстранување боја од интервенција на објект со јавна и културна тежина. 

Чистењето графити е потребно, но кога се прави со несоодветна хемија, прашањето веќе не е како да се оттурне бојата од ѕидот, туку дали зад себе се остава потивко, поскапо и можеби неповратно оштетување, што е кривично дело по македонските закони.