Трамп меѓу две пораки: Саудиска Арабија бара крај, Израел нови удари врз Иран

Две делегации, две последователни средби во Белата куќа и две спротивставени пораки за иднината на војната со Иран. Саудиска Арабија бара деескалација и предупредува дека продолжувањето на судирот носи сериозни регионални ризици, додека израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху изразил сомневање дека дипломатските разговори ќе дадат резултат и со американскиот претседател Доналд Трамп разговарал за дополнителен притисок врз Техеран.

Според CNN, саудискиот министер за одбрана Халид бин Салман во средата ненајавено пристигнал во Вашингтон и на Трамп и потпретседателот Џеј Ди Венс им пренел порака од престолонаследникот Мохамед бин Салман дека војната треба да се смири. Саудиската процена е дека продолжувањето на конфликтот ќе го зголеми ризикот од нови напади врз нафтената инфраструктура и од пошироко вклучување на вооружените групи од Ирак и Јемен.

Само еден ден претходно, Нетанјаху седел со Трамп во Овалната соба. Според израелски функционери цитирани од CNN, тој бил скептичен дека преговорите со Иран можат да доведат до траен договор. На средбата биле разгледувани можности за засилување на економскиот и воениот притисок, вклучително и обновување на пошироката воздушна кампања.

Белата куќа официјално потврди дека Трамп и Нетанјаху се сретнале на 28 јули, но не објави детално соопштение за разговорот. Објавени беа само фотографии од средбата, поради што главните информации за нејзината содржина доаѓаат од американски и израелски извори запознаени со разговорите.

Двете пораки го ставаат Трамп пред избор меѓу продолжување на воената кампања и обид за нов привремен договор со Техеран. Војната, која започна со американско-израелските напади на 28 февруари, влегува во шестиот месец без јасна политичка завршница, додека судирот постепено се проширува кон Ирак, Јордан, Кувајт, Саудиска Арабија и поморските рути во Персискиот Залив.

Трамп во петокот го свика својот кабинет во претседателското одморалиште Кемп Дејвид, а една од главните теми беше како да се заврши војната и да се намали притисокот врз цените на бензинот пред американските конгресни избори во ноември. Состанокот беше одржан во период кога администрацијата разгледува нови напади, но истовремено тврди дека дипломатски договор сè уште е можен.

Белата куќа веќе сигнализираше дека претседателот размислува за дополнителни удари врз Иран по распадот на примирјето и обновените напади врз американски војници и комерцијални бродови. Според администрацијата, САД и Иран во јуни потпишале меморандум што требало да обезбеди безбеден премин на бродовите низ Ормускиот Теснец, но договорот почнал да се распаѓа само неколку недели подоцна.

Во официјалниот документ доставен до Конгресот, администрацијата наведува дека Иран од 6 јули повторно напаѓал комерцијални пловила, а американската армија од 7 јули продолжила со удари врз ракетни позиции, противвоздушна одбрана, поморски капацитети и командни центри. Белата куќа тврди дека претседателот мора да ја задржи можноста за воена реакција заради заштита на американските сили и сојузниците во регионот.

Трамп јавно ја заостри реториката. Во интервју на 28 јули изјави дека САД имаат разузнавачки податоци за преостанатите ирански нуклеарни капацитети и дека можат да ја уништат клучната инфраструктура доколку Техеран не прифати договор. Тој истовремено рече дека би сакал да избегне напади врз мостови и електрани поради последиците за иранското население.

Американската администрација инсистира дека Иран никогаш не смее да добие нуклеарно оружје. Израел, пак, бара секој договор да опфати не само збогатување ураниум, туку и иранските балистички ракети, воената инфраструктура и поддршката за регионалните вооружени организации. Израелската влада и претходно соопшти дека е подготвена да се врати во борба доколку овие цели не бидат обезбедени преку договор.

Нетанјаху уште во април порача дека прекинот на огнот не претставува крај на кампањата, туку привремена станица до исполнување на сите израелски цели. Тој тврдеше дека Израел и САД се согласуваат оти преостанатиот збогатен материјал мора да биде отстранет од Иран „или со договор или со продолжување на борбите“.

Саудиската позиција во меѓувреме се движи во спротивна насока. Ријад официјално го поздрави договорот од 15 јуни за прекин на воените операции и отворање 60-дневни преговори, нагласувајќи дека безбедноста на регионот бара траен договор, слободна пловидба низ Ормускиот Теснец и почитување на внатрешните работи на државите.

Саудиска Арабија има директен интерес конфликтот да не се прошири. Иранските ракети и беспилотни летала во изминатите месеци погодија или загрозија енергетски објекти во повеќе земји од Заливот, а нападите врз рафинерии, терминали и постројки за гас предизвикаа нарушувања во снабдувањето и раст на цените на енергијата.

Ријад во последните години се обидуваше да ги намали тензиите со Техеран и да се претстави како регионален економски и инвестициски центар. Долготрајната војна ги загрозува нафтените постројки, странските инвестиции, туризмот и големите инфраструктурни проекти на саудискиот престолонаследник. Аналитичарите оценуваат дека непосредното поврзување на кралството со израелските воени цели би го изложило на уште поголем ризик од иранска одмазда.

Саудиските воздушни удари врз проирански групи во Ирак не значат дека кралството ја прифатило израелската стратегија за продолжена војна. Според извори цитирани од CNN, Ријад сакал да покаже дека нападите врз цивилната и енергетската инфраструктура претставуваат црвена линија, но истовремено да испрати порака до иранските сојузници дека не треба дополнително да го прошируваат судирот.

Ирак соопшти дека претходно не бил информиран за американско-саудиските удари врз вооружени групи на негова територија. Нападите предизвикаа дополнителни тензии со Багдад и покажаа колку лесно војната може да отвори нови фронтови надвор од Иран и Израел.

Главната дипломатска цел во моментов е ограничен договор за Ормускиот Теснец, низ кој пред војната поминуваше околу една петтина од глобалната трговија со нафта и течен природен гас. САД бараат непречена пловидба, додека Иран настојува да добие признание за поголема контрола врз преминот и можност да поставува услови за бродовите што минуваат низ него.

Вашингтон и Техеран различно го толкуваа и меморандумот потпишан во јуни. Американската страна сметаше дека документот обезбедува слободен и безбеден премин, додека иранските власти продолжија да бараат признавање на нивната улога во управувањето со теснецот. Разликите доведоа до нови поморски инциденти, повторно воведување на американската блокада и обновување на воздушните напади.

И покрај јавните тврдења на Трамп дека Иран сака договор, американски претставници не гледаат знаци дека непосредното продолжување на директните преговори е извесно. Дополнителен проблем е процената дека политичките претставници со кои разговара Вашингтон можеби немаат целосна контрола врз одлуките на Иранската револуционерна гарда.

Американските воени планери разгледувале кампања од една до две недели насочена кон иранските ракетни капацитети. Но претседателот бил предупреден дека воздушната моќ има ограничувања, дека залихите на противвоздушни пресретнувачи се намалуваат и дека пошироки напади врз инфраструктурата може да предизвикаат големи цивилни жртви без гаранција дека Иран ќе ги прифати американските услови.

Трамп затоа добива две спротивни стратегиски процени од двајца клучни американски партнери. Израел смета дека Техеран ќе попушти само под поголем воен и економски притисок. Саудиска Арабија предупредува дека секој нов циклус напади може да ја прошири војната, да предизвика нови удари врз државите од Заливот и дополнително да ја наруши глобалната трговија со енергија.

По состаноците со Нетанјаху и саудискиот министер за одбрана, Трамп не соопшти конечна одлука. Тој најави нови американски удари, но истовремено повтори дека договор сè уште е можен. Белата куќа останува на ставот дека Иран ќе продолжи „да ја плаќа цената“ сè додека не се врати на преговори под услови што американскиот претседател ќе ги оцени како прифатливи.