Туризмот во 2025 растел само на хартија

Туризмот во Македонија 2025 на кратко има една добра вест и една непријатна вистина. Добрата вест е дека бројот на туристи, барем според најновите официјални пресечни податоци, расте. Непријатната вистина е дека тој раст сè потешко се претвора во реален економски ефект, мерен преку ноќевања, просечен престој и потрошувачка што останува во локалните заедници.

Последното официјално „сечење“ на годината (јануари–октомври) покажува дека вкупниот број туристи е зголемен, но ноќевањата речиси стагнираат. Тоа е клучниот сигнал дека туризмот не расте како производ, туку како движење. Луѓе доаѓаат, но не остануваат. И тука почнува судирот со владините политики: државата најмногу пари насочува кон субвенционирање на „организиран странски туристички промет“, а најмалку кон она што го прави престојот подолг, поквалитетен и попрофитабилен.

На хартија, бројките изгледаат охрабрувачки. Но кога ќе се распарчат по месеци и по структура, станува јасно дека растот се „храни“ од странски гости со краток престој, додека домашната база тивко слабее. Во периодот јануари–октомври 2025, токму домашните туристи се во минус и по број и по ноќевања. Тоа не е статистичка ситница, туку аларм дека туристичкиот пазар се оддалечува од сопствените жители, а тоа обично се случува кога цените растат побрзо од квалитетот и кога инфраструктурата не го следи интересот.

Август 2025 е најдобрата фотографија на македонската туристичка реалност. Во тој месец имало 226.179 туристи и 846.221 ноќевања. Структурата по туристи е речиси израмнета: 48% домашни и 52% странски. Но во ноќевањата сликата е драматично различна: 73,4% од ноќевањата се домашни, а само 26,6% странски. Тоа значи дека странците, и кога се мнозинство по број на лица, остануваат кратко и ја напуштаат државата како брз транзит, викенд-стоп или службена посета, наместо како дестинација. Таквиот профил не создава доволно „втор и трет ден“ – токму оние денови кога туристот троши најмногу надвор од основното сместување: ресторани, тури, настани, локални производи, музејски билети.

Октомври 2025 ја потврдува истата логика, само во друга сезона. Тогаш имало 109.535 туристи и 204.718 ноќевања, при што 78,2% од туристите се странски и 70,9% од ноќевањата се странски. И повторно, просечниот престој останува низок, што значи дека и во месеците кога странците доминираат, земјата не успева да ги „задржи“ доволно долго за да се почувствува вистински раст во ноќевањата, а со тоа и во приходите на локалната економија.

Кога ќе се погледне и потеклото на странските туристи, се гледа и концентрираност на пазарот. Во април 2025, најмногу странски туристи дошле од Турција (21.124), Германија (11.097), Србија (4.905) и Франција (4.881). Во август, Турција повторно убедливо води (49.093), па Србија (10.309), Романија (5.202) и Холандија (5.075). Во октомври, Турција е прва (18.678), Германија втора (12.558), Србија трета (6.154), а меѓу првите е и Грција (3.781). Ова не е проблем само по себе – нормално е да има водечки пазари – но станува проблем кога државата ги троши главните инструменти на политика за да „купи“ уште малку од истото, наместо да инвестира во условите што ќе создадат подолг престој и поширока географска распределба на туризмот.

Токму тука доаѓаме до владините политики за 2025. Двата клучни програмски документи што се достапни за годината ја покажуваат истата идеја: субвенции како главен мотор.

Во Програмата за промоција и поддршка на туризмот за 2025 година, усвоена во февруари, вкупните средства се 91.975.000 денари. Од нив, 80.801.000 денари се наменети за субвенционирање на странски организиран туристички промет – убедливо најголемата ставка. За промоција, маркетинг и меѓународна соработка се предвидени 8.674.000 денари (саеми, кампањи, инфлуенсери, „фам трипови“, промотивни материјали, па дури и учество на „ЕКСПО Осака 2025“). За „поддршка на туризмот“ – она што најдиректно личи на теренска инфраструктура и производ – се предвидуваат 500.000 денари, распоредени на туристичка сигнализација, означување на културни добра, евидентирање автокампови и мапирање туристички зони. Со други зборови: за посредниците има десетици милиони, за основната ориентација на туристот на терен – половина милион.

Потоа следи уште поилустративен момент: во ноември 2025 се објавува уште една Програма за промоција и поддршка на туризмот за 2025, со вкупно 105.850.000 денари. Од нив, 100.000.000 денари повторно се за субвенции за странски организиран туристички промет; 2.500.000 денари се за учество на саем во Нови Сад, а 3.350.000 денари за членарина во Светската туристичка организација. Дури и без да се навлегува во институционалните причини зошто во истата година постојат две програми со различни носители, пораката е јасна: кога државата „го зголемува“ туризмот, најчесто го зголемува фондот за субвенции, не квалитетот на понудата.

Проблемот со овој пристап не е само етички или политички – тој е и економски. Субвенцијата може да донесе автобус или група, но не може да донесе втор ден ако нема што да се прави, ако нема јасна сигнализација, ако музеите работат ограничено, ако јавниот превоз меѓу точки е слаб, ако локалните тури се спорадични, ако сезоната се сведува на неколку недели и ако услугата е поскапа од тоа што го нуди. А ценовниот притисок во 2025 е реален: цените на угостителските услуги во јануари 2025 биле повисоки за 5,8% во однос на јануари 2024, а во периодот јануари–октомври 2025 растот на цените на угостителските услуги е над 5% според официјалните индекси. Тоа е средина во која домашниот турист прв се откажува или скратува, а странскиот останува кратко, особено ако земјата ја доживува како „евтина станица“ на патот, а не како дестинација.

Официјалните бројки од јануари–октомври 2025 го покажуваат токму тоа движење: вкупниот број туристи расте, но домашните се намалуваат и по број и по ноќевања, додека странските растат и по број и по ноќевања. Со други зборови, домашниот пазар се лизга надолу, а странскиот се шири, но со краток престој. Тоа е комбинација што на крај произведува слаб раст во ноќевањата и ограничен ефект за локалните економии, особено надвор од Скопје и југозападниот туристички појас.

Затоа критиката кон владините политики во 2025 не е дека државата „не прави ништо“, туку дека прави премногу од истото. Туризмот се третира како линија во буџет за субвенционирање на организирани групи и присуство на саеми, додека најтешките прашања остануваат без сериозна финансиска тежина: како да се продолжи престојот од 1–2 ноќи на 3–4; како да се развие туризам надвор од неколку точки; како да се создаде „целогодишен“ производ што ќе ја израмни сезоналноста; како да се подигне квалитетот на услугата, а да не се изгуби ценовната конкурентност; како да се задржи домашниот турист, кој во август фактички го носи товарот на ноќевањата.

Субвенцијата може да биде алатка, но кога станува доминантна политика, се создава зависност: тур-операторите и посредниците го очекуваат државниот стимул како предуслов, а дестинацијата не се принудува да стане конкурентна со сопствена понуда. Така се добива статистика што убаво изгледа на прес-конференција, но се губи суштината: туристот да остане, да се врати и да препорача.

Ако 2025 нешто јасно ни кажува, тоа е дека Македонија има интерес и видливост – особено на пазари како Турција и Германија – но сè уште не го претвора тој интерес во подолг престој и поширока распределба на приходите. Во ваков модел, туризмот расте „на хартија“, а граѓаните во туристичките места често го чувствуваат растот како притисок врз цените и инфраструктурата, не како одржлива добивка.

Извори: Државен завод за статистика; Агенција за промоција и поддршка на туризмот; Министерство за култура и туризам.