„Зборовите не се украс, тие се суштина“: Попетревски за толкувањата на Вториот протокол

Вториот протокол меѓу Северна Македонија и Бугарија повторно е во центарот на јавната дебата, откако новинарот Васко Попетревски во колумна за „360 степени“ анализира што точно пишува, а што не пишува во документот од јули 2022 година.

Попетревски реагира на толкувањата дека Протоколот недвосмислено создава обврска за Заедничката историска комисија да ја заврши работата за сите периоди од заедничката историја до членството на Северна Македонија во Европската Унија. Според него, клучно е документот да се чита прецизно, збор по збор, бидејќи во правото, дипломатијата и меѓународните односи формулациите имаат суштинско значење.

„Зборовите не се украс. Тие се суштина“, пишува Попетревски, нагласувајќи дека не е исто дали во еден меѓународен документ стои дека некој „се обврзува“, „прифаќа“ или „гарантира“, или, пак, дека нешто „поддржува“ и „охрабрува“.

Клучната реченица во Вториот протокол, според анализата, е формулацијата дека двете држави ја „поддржуваат и охрабруваат“ Комисијата да ја заврши работата за сите периоди од заедничката историја, со цел препораките да бидат имплементирани во образовните програми до членството на земјата во ЕУ.

Попетревски тврди дека ова не е исто што и задолжување, наредба или правна обврска за Комисијата. Според него, во делот за историската комисија не пишува дека владите ѝ наложуваат работа, ниту дека таа мора да заврши одредени периоди во конкретен рок.

„Не пишува дека ја задолжуваат“, оценува Попетревски, правејќи разлика меѓу политичка поддршка за работата на експертското тело и обврзувачка формулација што би создавала директна правна последица.

Во колумната се прави споредба со делот за уставните измени, каде што формулацијата е поинаква. Таму, како што посочува Попетревски, стои дека Владата на Северна Македонија се согласува следната Меѓувладина конференција да се одржи по влегувањето во сила на измената на Уставот. Според него, тоа е „јазик на преземање обврска“.

Попетревски смета дека токму таа разлика е суштинска. Историската комисија, како што наведува, не е владино тело составено од политичари, туку експертско тело составено од научници. Затоа, според него, владите можат да создаваат услови, да поддржуваат и да охрабруваат, но не можат да им наложуваат научни заклучоци.

Во текстот се отвора и прашањето како се стигнало до формулацијата „поддржуваат и охрабруваат“. Попетревски потсетува дека во бугарските документи од 2019 година барањата кон историската комисија биле формулирани многу поцврсто и подиректно, со инсистирање напредокот во евроинтеграциите да се врзе со конкретни резултати од нејзината работа.

Според него, токму затоа треба да се прави разлика меѓу првичните бугарски позиции и она што на крајот влегло во Вториот протокол. Прашањето, како што пишува, не е дали документот е добар или лош, туку што навистина пишува во него.

Во делот за Преговарачката рамка, Попетревски оценува дека значењето на Вториот протокол не може да се анализира изолирано. Сепак, тој смета дека се преценува степенот до кој обврските од Договорот за добрососедство и протоколите се изедначени со Копенхашките критериуми.

Според неговата анализа, за спроведувањето на Договорот и протоколите не се предвидени посебни патокази, акциски планови, преодни мерила или завршни бенчмаркови, какви што постојат во други делови од пристапниот процес. Наместо тоа, Европската комисија треба да ја информира Меѓувладината конференција за спроведувањето на обврските поврзани со добрососедските односи и регионалната соработка.

Попетревски нагласува дека тоа не значи отсуство на механизам за следење, туку дека оценката не е формално препуштена само на Бугарија. Според него, подобро е таа оценка да биде во рацете на Европската комисија отколку да зависи од еднострано толкување на која било земја членка.

Во завршниот дел, Попетревски ја отвора и темата за гаранциите. Тој оценува дека дури и ако Вториот протокол и сите референци за него исчезнат од преговарачките документи, тоа нема да ги отстрани децениските разлики меѓу Скопје и Софија околу историјата, идентитетот, јазикот и историското наследство.

„Документите не се коренот на проблемот“, пишува Попетревски, додавајќи дека тие се обид да се менаџира проблем што постои многу подолго од самиот Протокол.

Неговата поента е дека државните одлуки не треба да се носат само низ страв од идни блокади, туку и со поголема самодоверба за тоа кои сме, што сме и каде сакаме да се движи државата.

Со оваа колумна, Попетревски ја враќа дебатата од политички квалификации кон читање на документите. Неговата теза е дека Вториот протокол може да се критикува, но мора да се толкува според тоа што е навистина напишано во него, а не според однапред изградени политички позиции.

Реакцијата на Попетревски е во однос на колумната на новинарот Бранко Героски со наслов „Нема погрешни интерпретации на Вториот протокол, претседателке Силјановска Давкова, сè е јасно како бел ден!“