Skip to content
Собранието го отвори процесот за укинување на Пржинската, односно техничката влада, модел што повеќе од десет години беше еден од највидливите симболи на недовербата во македонскиот изборен систем. Власта тврди дека решението е надминато, опозицијата бара консензус, а суштинското прашање е пошироко од една законска измена: дали институциите денес се доволно силни за избори без вонреден политички надзор.
Со 67 гласа „за“, 13 „против“ и без воздржани, Собранието ја утврди потребата измените на Законот за Владата да се носат по скратена постапка. Со тоа предлогот ја помина првата фаза, а парламентарната расправа се префрли кон прашањето дали Пржинскиот модел треба да замине во историјата со политички договор или со просто мнозинство.
Пржинската влада беше воведена како кризен механизам по политичката криза од 2015 година. Договорот од Пржино, постигнат со посредство на Европската Унија, требаше да го врати СДСМ во Собранието, да обезбеди преодна влада за подготовка на изборите и да создаде минимална доверба дека изборниот процес нема да биде под целосна контрола на власта.
Нејзината важност не беше во тоа што создаваше идеален систем, туку во тоа што поставуваше политичка кочница во најчувствителниот период пред избори. Сто дена пред парламентарни избори, опозицијата добиваше влез во дел од институциите што имаат директно влијание врз изборната атмосфера, особено во Министерството за внатрешни работи и Министерството за труд и социјална политика. Во тие ресори се вкрстуваа две од најголемите изборни грижи: полицијата и можноста за притисоци, од една страна, и социјалните трансфери и клиентелизмот, од друга.
Дополнителните заменици-министри во финансии, земјоделство, информатичко општество и администрација, како и во ресорите каде што опозицијата имаше министри, беа дел од истиот модел на вкрстена контрола. Идејата беше проста: во изборен период ниту една страна да нема целосно слободни раце во институциите што можат да влијаат врз гласачите, администрацијата, јавните пари и безбедносниот апарат.
Затоа Пржинската влада беше важна не само како институционален механизам, туку како политички компромис за земја во која довербата во изборите беше сериозно нарушена. Таа не ја реши недовербата, но ја направи видлива и управлива. Наместо опозицијата да го оспорува целиот систем однадвор, добиваше ограничен пристап однатре. Наместо власта да тврди дека институциите се неутрални, мораше да прифати дека пред избори таа неутралност треба да биде дополнително обезбедена.
Токму тука е и главниот аргумент на опозицијата денес. СДСМ и Европскиот фронт бараат укинувањето да се прави со консензус, бидејќи и самото решение било производ на политички договор. Оливер Спасовски оцени дека нема потреба од брзање и дека прашањето треба да се врати во формат на политички разговори, додека власта одговара дека моделот е надминат и дека државата повеќе не е во кризата од 2015 година.
Но, слабостите на Пржинската влада не го бришат прашањето зошто таа била воведена. Македонија не доби техничка влада затоа што тоа било европски стандард, туку затоа што домашните институции не успеале да произведат доверба дека изборите ќе бидат фер без дополнителен политички надзор. Ако тој механизам се укинува, јавноста мора да добие одговор што ќе го замени: посилна Државна изборна комисија, поефикасна Антикорупциска комисија, независна администрација, брзи постапки за изборни злоупотреби и медиумски простор што не зависи од партиски притисок.
Меѓународните изборни набљудувачи низ годините повеќепати укажуваа дека изборите во Македонија се одвивале во подобрена, но не и целосно ослободена средина. Извештаите на ОБСЕ/ОДИХР и понатаму бележат прашања за државните ресурси, медиумската рамнотежа, финансирањето на кампањи, правната заштита и довербата во институциите. Тоа значи дека укинувањето на Пржинскиот модел не може да биде само порака дека кризата завршила, туку мора да биде придружено со докази дека системот е подготвен да функционира без него.
Во политичка смисла, Пржинската влада беше важна затоа што ја признаваше реалноста на македонската демократија: изборите не се само ден на гласање, туку процес што почнува многу порано, преку вработувања, притисоци, социјални мерки, јавни набавки, медиумско влијание и контрола врз администрацијата. Техничката влада не ги елиминираше тие ризици, но создаваше механизам што барем формално ја ограничуваше предноста на власта во изборниот финиш.
Сега, кога моделот се укинува или се носи кон укинување, најважно е да не се создаде погрешна слика дека со бришење на Пржино автоматски се брише и проблемот што го роди Пржино. Ако институциите се доволно независни, техничката влада навистина е непотребен политички остаток од една криза. Ако не се, тогаш нејзиното укинување без консензус може да ја врати старата дилема: кој ги контролира институциите во последните сто дена пред избори.
Затоа прашањето не е само дали Пржинската влада беше добра. Таа беше привремено, несовршено и политички тешко решение. Но беше важна затоа што ја штитеше довербата во изборниот процес во време кога таа доверба беше разбиена. Ако Македонија сака да ја испрати во историјата, мора да покаже дека причините поради кои беше создадена навистина повеќе не постојат.