Skip to content
Ценовниот удар што почна со горивата веќе не е само енергетска приказна, туку тест за тоа дали Владата навистина владее или само посредува меѓу граѓаните и големите трговци. Наместо брза интервенција со мерки што државата веќе ги има користено, премиерот Христијан Мицкоски избра да најави средба со синџирите маркети и од нив да „бара“ да не ги зголемуваат цените. Тоа не звучи како држава што ја контролира кризата, туку како власт што прво преговара со најмоќните, а дури потоа се сеќава на јавниот интерес.
Проблемот не е само во тонот, туку во фактот дека ваквата поставеност доаѓа во момент кога ударот веќе е реален. Од 10 март дизелот отиде на 85,50 денари за литар, со скок од 14,50 денари, додека бензините поскапеа за по 5 денари. Тоа не е техничка корекција, туку шок што директно ја удира логистиката, земјоделството, транспортот и сè што подоцна стигнува до маркетите. Кога во една недела толку силно поскапува горивото што ја движи економијата, секоја приказна дека „ќе се разговара“ со трговците веќе звучи како доцнење, а не како политика.
Токму тука е главната слабост на владината реакција. Таа се претставува како да нема избор освен да апелира на разум, иако самата држава веќе покажа дека има инструменти да интервенира. Во февруари 2025 година Владата донесе одлуки за ограничување на бруто профитните маржи на 102 групи производи и за утврдување највисоки цени за осум групи основни прехранбени производи. Подоцна Министерството за економија јавно објаснуваше дека овие мерки се дел од механизмите за заштита на стандардот и дека, ако има потреба, можат да следуваат и нови. Со други зборови, државата не е беспомошен набљудувач што може само да моли. Таа веќе има преседан и алатки да ограничи маржи и цени кога ќе процени дека пазарот почнува да работи против граѓаните.
Затоа средбата што ја најавува Мицкоски не треба да се чита како доказ за ангажман, туку како избор на политички поудобен пат. Ако Владата денес само „бара“ од маркетите да не поскапуваат, таа всушност им остава простор токму тие да одлучат колкав ќе биде следниот удар врз потрошувачката кошница. А тоа значи дека најсилниот збор за цената на лебот, млекото, зејтинот и останатите основни производи не го има државата, туку големите трговски ланци. Во држава што формално има механизми за интервенција, таквата позиција изгледа како доброволно повлекување пред интересите на најмоќните играчи на пазарот.
Ова е уште повидливо ако се погледне пошироката математика на кризата. Дизелот не поскапува сам за себе. Тој поскапува транспорт на храна, трошоци во земјоделството, достава до маркетите, превоз на вработени и дел од јавните услуги. Затоа секое поскапување на горивата природно создава притисок и врз храната. Во таков момент, државата или веднаш става јасна рамка што е дозволено, а што не е, или им препушта на трговците сами да проценат колку далеку ќе одат. Владата сега очигледно го избра второто. Наместо да ја постави црвената линија, таа оди на разговор со оние што имаат најсилен интерес таа линија да биде што подалеку.
Во таа смисла, ова повеќе не е само прашање за економија, туку и за политичка филозофија. Власта сака да остави впечаток дека е против поскапувањата, но не сака прва да ја преземе тежината на непопуларна интервенција против профитот на големите трговци. Полесно е премиерот да каже дека „ќе бара“ фер однос, отколку Владата веднаш да донесе одлука за ограничување маржи, за времено замрзнување на цени или за друг вид директна заштита. Така одговорноста привидно се дели, а всушност се разводнува. Ако цените пораснат, секогаш може да се каже дека маркетите не покажале разбирање. Ако не пораснат, Владата ќе се претстави како фактор што ги смирил. Но во двата случаи, државата избегнува да признае дека можела многу порано и многу појасно да пресече.
Затоа тезата денес е прилично јасна: Владата имаше избор, но избра да не владее со пазарот туку да преговара со него. Имаше можност да ограничи, но реши да моли. Имаше право да интервенира, но одлучи да остави впечаток дека големите трговци се тие што ќе покажат општествена одговорност. А кога една власт во време на ценовен удар го препушта јавниот интерес на добрата волја на олигарсите, тогаш кризата не е само економска. Тогаш е и политичка, затоа што јасно покажува на чија страна државата прво внимава.
Леон БАКРАЧЕСКИ