Прво ќе поскапат лебот, млекото и доставата: што носи нафтениот шок

Нафтениот шок ретко прво се гледа на светските берзи, а многу побрзо на касата во маркет и на бензинската пумпа. Во Македонија новата одлука за горивата веќе го покажува тој удар: бензините од полноќ поскапуваат за 7 денари, дизелот за 6,5 денари, а РКЕ вели дека малопродажните цени на нафтените деривати во просек се зголемуваат за 8,98 отсто во однос на претходната одлука. Во исто време, Банката за меѓународни порамнувања предупреди дека од почетокот на кризата цените на нафтата скокнале околу 40 отсто, а големопродажниот гас речиси 60 отсто.

Првиот удар граѓаните најчесто не го чувствуваат кај „луксузните“ производи, туку кај оние што секој ден зависат од транспорт, ладен синџир и брза испорака. Тоа значи дека најбрзо под притисок влегуваат лебот и пекарските производи, млекото и млечните производи, овошјето и зеленчукот, како и секоја храна што секојдневно се носи до маркетите и маалските продавници. Причината е едноставна: кога ќе поскапи дизелот, веднаш поскапува движењето на камионите, комбињата, ладилниците и дистрибуцијата. Тој механизам не мора да донесе истовремено поскапување на сè, но токму овие категории обично први реагираат затоа што имаат најмал простор да го апсорбираат растот на транспортните трошоци. Државниот завод за статистика веќе регистрираше раст на цените кај храната и безалкохолните пијалаци од 0,2 отсто во февруари, уште пред денешниот нов скок на горивата.

Втората линија на удар доаѓа кај производите што изгледаат „обични“, но зад себе имаат силна зависност од нафта и петрохемија. Тоа се флашираната вода, соковите, млечните производи и многу домашни хемиски средства што користат пластична амбалажа или суровини врзани за полимери. Ројтерс веќе објави дека растот на полимерите поради блискоисточната криза почнал да ги погодува пакувањата и потрошните производи, а токму таквите трошоци брзо се прелеваат во малопродажба кога производителите ќе треба да купуваат поскапа амбалажа и поскап транспорт во исто време.

Третиот удар, кој не секогаш доаѓа веднаш но знае да биде подолг и подлабок, е врз храната преку ѓубривата и агроинпутите. Светска банка предупредува дека геополитичките тензии на Блискиот Исток можат повторно да ги оттурнат нагоре енергенсите и ѓубривата, а тоа потоа да ги качи и цените на храната. ММФ, пак, нагласува дека глобалните цени на храната, горивата и ѓубривата се пренесуваат особено силно кај земјите што се нето-увозници. Во превод, ако нафтениот шок потрае, првиот бран ќе биде логистички, а вториот земјоделски: поскапо производство, поскап транспорт и потоа поскап леб, брашно, зеленчук и дел од месото и млечните производи.

Надвор од маркетите, граѓаните релативно брзо ќе го почувствуваат ударот и кај патувањата. Авиокомпаниите веќе креваат цени и воведуваат доплати за гориво, а дел од нив јавно потврдија дека трошокот за авионско гориво нагло пораснал. Тоа значи дека нафтениот шок нема да остане само во трговијата, туку ќе се прелее и врз авионските билети, туристичките аранжмани и дел од карго-доставите. Прво ќе поскапат летовите на подолги релации, но ако кризата потрае, притисокот лесно може да стигне и до поширокиот туристички пазар.

Она што граѓаните треба да го очекуваат не е нужно една драматична ноќ во која сè ќе скокне одеднаш, туку неколку недели на постепено лизгање на цените нагоре. Прво ќе се појават поскапи горива, потоа повисоки транспортни и доставни трошоци, па понеизбежно поскапи секојдневни производи со брза дистрибуција. Ако шокот потрае, вториот бран ќе оди преку пластиката, пакувањата, ѓубривата и патувањата. Најранливи ќе бидат домаќинствата што најголем дел од буџетот веќе го трошат на храна и превоз, затоа што токму таму нафтата најбрзо се претвора во животен трошок.