Skip to content
Кристијан Шмит, германскиот политичар кој речиси пет години ја водеше Канцеларијата на високиот претставник во Босна и Херцеговина, одлучи да се повлече од функцијата и побара од Советот за имплементација на мирот да почне процедура за избор на негов наследник, оставајќи ја БиХ во чувствителен момент на институционална криза, судир со Милорад Додик и длабоки поделби околу иднината на Дејтонскиот систем.
Шмит не е обичен странски дипломат во Сараево. Високиот претставник е меѓународна функција создадена по Дејтонскиот договор од 1995 година, со задача да го надгледува цивилното спроведување на мировниот договор што ја запре војната во БиХ. Канцеларијата на високиот претставник има исклучително силни овластувања, вклучително и можност да наметнува закони и да санкционира политичари кога се оценува дека го загрозуваат уставниот поредок и мировниот договор.
Кристијан Шмит дојде на функцијата на 1 август 2021 година, како поранешен германски министер за земјоделство, долгогодишен пратеник во Бундестагот и политичар од баварската ЦСУ. Во Германија претходно работеше и во одбраната и во економската соработка, а како пратеник бил поврзан и со прашања за Западен Балкан.
Неговиот мандат во БиХ од почеток беше спорен. Политичкото раководство на Република Српска, предводено од Милорад Додик, како и Русија и Кина, ја оспоруваа неговата легитимност, бидејќи неговото именување не беше потврдено со резолуција на Советот за безбедност на ОН. За Сараево и западните земји, пак, Шмит беше гарант дека Дејтонскиот договор сè уште има меѓународен чувар.
Во практиката, Шмит го користеше својот мандат во најчувствителните точки на босанската политика. Тој интервенираше во изборното законодавство, наметна пакет мерки за интегритет на изборите и се спротивстави на потезите од Република Српска што меѓународната заедница ги читаше како удар врз државните институции на БиХ.
Токму затоа неговата оставка не е административна вест. Таа доаѓа во момент кога БиХ се соочува со една од најдлабоките политички кризи по Дејтон. Додик со години ја оспорува државноста на БиХ, се заканува со раздружување, ја негира улогата на Шмит и гради политичка линија што има поддршка од Москва и дел од регионалните сојузници.
Според објавените информации, Шмит ќе остане на функцијата додека не биде избран наследник. Тоа е важен детал, затоа што не станува збор за ненадејно напуштање на ОХР без преоден период. Но самиот факт дека тој бара да почне процедура за наследник покажува дека меѓународната заедница повторно ќе мора да одговори на прашањето дали БиХ може да функционира без надворешен арбитер или сè уште е држава што не може сама да го одржи сопствениот политички баланс.
За регионот, оставката на Шмит има три можни последици. Првата е институционална: ако изборот на наследник се одолговлечи или ако големите сили не постигнат согласност, ОХР може да влезе во период на ослабена политичка тежина. Тоа би им одговарало на силите што сакаат помал меѓународен надзор врз БиХ.
Втората последица е политичка. Заминувањето на Шмит може да го охрабри Додик да тврди дека неговиот притисок успеал, дури и ако формалната причина за оставката е лична или мандатна. Во Балканот, симболиката често тежи колку и правната процедура, а секој впечаток дека меѓународниот надзор се повлекува може да ја засили реториката на оние што го оспоруваат централното ниво на БиХ.
Третата последица е регионална. Стабилноста на БиХ никогаш не е само внатрешно прашање. Таа се прелева кон Србија, Хрватска, Црна Гора, Косово и поширокиот Западен Балкан. Ако во Сараево се отвори вакуум, тоа може да ја усложни и европската перспектива на регионот, особено во време кога ЕУ се обидува да го врати проширувањето како геополитичка алатка.
Шмит зад себе остава контроверзен мандат. За едни, тој беше последната брана пред распаѓање на дејтонската конструкција. За други, симбол на странско управување што ја држи БиХ во политичка зависност. Но и едните и другите се согласуваат во едно: функцијата што ја напушта е толку моќна што нејзината иднина ќе покаже дали БиХ оди кон поголема самостојност или кон уште една рунда опасна институционална нестабилност.