Skip to content
Нафтата и акцизите веќе не се само фискално прашање, туку тест за тоа дали државата навреме го гледа ударот што доаѓа. На светските пазари Брент во вторникот се искачи на 103,73 долари за барел, додека во Македонија од 17 март ЕУРОДИЗЕЛот достигна 92 денари за литар, а бензинот БС-95 86,5 денари, по просечно поскапување на дериватите од 8,98 проценти за само една недела. Тоа е шок што не останува на бензинска пумпа, туку влегува во секоја фактура, секој транспортен трошок и секоја семејна кошничка.
Првата причина поради која ваквиот удар може да ја оттурне македонската економија кон рецесија е што скапата нафта најбрзо удира врз приватната потрошувачка, а токму потрошувачката е еден од главните носачи на растот.
И пред мартовскиот нафтен шок, инфлацијата во февруари изнесуваше 2,9 проценти на годишно ниво, а ММФ веќе предупредуваше дека инфлациските ризици се зголемени и дека растот во 2025–2026 зависи од домашната побарувачка и реалните приходи.
Кога горивото поскапува, поскапуваат и храната, дистрибуцијата, услугите и комуналните трошоци, а домаќинствата прво се откажуваат од купувања што не се неопходни. Токму тука почнува забавувањето што подоцна се претвора во пад на прометот, производството и вработувањето.
Втората причина е што Македонија нема простор да се однесува како економија што сама ги контролира енергетските шокови, бидејќи е нето-увозник на енергија и високо отворена економија.
ММФ експлицитно оценува дека земјата е ранлива на надворешни удари токму поради зависноста од увезена енергија и високата трговска отвореност, а тековната сметка во базично сценарио веќе се очекува да остане во дефицит од околу 2,5 проценти од БДП.
Ако нафтата остане скапа, увозната сметка расте, дефицитот се продлабочува, а просторот за стабилност на курсот, резервите и јавните финансии станува потесен.
Тоа не е апстрактна макроекономија, туку директен удар врз економија што мора да плаќа поскап енергетски увоз за да го одржи секојдневното функционирање.
Третата причина е што ударот најмногу ги погодува токму секторите што во последните квартали го влечеа растот. Државниот завод за статистика објави дека БДП во четвртиот квартал од 2025 пораснал за 3,8 проценти, а во цела 2025 за 3,5 проценти, при силен придонес од градежништвото.
Но градежништвото, транспортот, земјоделството, трговијата и дел од индустријата се длабоко зависни од дизел, логистика и увозни суровини. Кога дизелот скокнува на 92 денари, маржите се стеснуваат, инвестициите стануваат попретпазливи, а фирмите или ги креваат цените или го кратат производството. И едното и другото ја лади економијата.
Четвртата причина е што ваков шок ја турка државата во двојна стапица: ако не интервенира, ризикува пад на потрошувачката и производството; ако интервенира доцна, тогаш веќе плаќа повисока цена преку послаба наплата, повисоки трошоци и потреба од нови антикризни мерки.
ММФ веќе нотира дека ризиците за растот се надолни, а за инфлацијата нагорни, со јасно предупредување дека нова нестабилност кај суровините и нафтата би можела да ја задржи ценовната нестабилност подолго.
Тоа практично значи поскап кредит, повнимателни банки, повисока неизвесност кај фирмите и уште послаб апетит за инвестиции. Во таква средина, рецесијата не доаѓа како еден драматичен пад, туку како тивко гаснење на повеќе мотори одеднаш.
Петтата причина е што официјалните проекции за раст веќе изгледаат премногу оптимистички ако цената на нафтата не се смири брзо.
Министерството за финансии во својата Фискална стратегија проектираше раст од 4 проценти во 2026 и стабилизирање на инфлацијата околу 2 проценти, додека глобалните базични проекции на ММФ за 2026 беа градени врз претпоставка за просечна цена на нафта од околу 62 до 66 долари за барел. Денес реалноста е сосема поинаква:
Брент е над 100 долари, а американската ЕИА очекува да остане над 95 долари во следните два месеца. Со други зборови, македонската економија влегува во 2026 со шок што е далеку над нивото на кое се темелени и државните и меѓународните проекции. Кога претпоставките паѓаат, паѓа и планот за раст.