Помалку деца, повеќе проблеми: МОН ќе го прекфалификува наставниците

Демографскиот пад, иселувањето и сè помалиот број ученици почнуваат директно да го менуваат образовниот систем во Северна Македонија. Полупразни училници, комбинирани паралелки и училишта во кои бројот на наставници станува несразмерен со бројот на деца, веќе не се само статистички показатели, туку сериозен кадровски и финансиски проблем за државата. Во такви услови, Министерството за образование и наука почнува да ја отвора темата која со години беше избегнувана – што со вишокот наставен и стручен кадар во основното и средното образование.

Наместо директни кратења и отпуштања, државата се обидува да најде „мека транзиција“ за дел од вработените во образованието. Една од опциите што веќе се разгледува е преквалификација на наставници за работа во детските градинки, како воспитувачи или друг стручен кадар. Според најавите и информациите поврзани со плановите на МОН, идејата е кадарот кој останува без полн фонд часови во училиштата да се пренасочи таму каде што системот има хроничен недостиг од работници – во предучилишното образование.

Оваа стратегија всушност е обид да се спојат два проблеми во едно решение. Од една страна, бројот на ученици во многу општини драматично се намалува. Во руралните средини веќе има училишта со десетина ученици, а во некои населени места цели генерации се сведени на неколку деца. Од друга страна, градинките со години алармираат дека нема доволно воспитувачи, негуватели и стручен кадар, особено во поголемите градови каде листите за чекање остануваат долги.

Така, демографијата почнува да го редизајнира пазарот на труд во јавниот сектор. Наставничката професија, која со децении беше симбол на сигурно вработување, влегува во период на неизвесност. Во дел од училиштата веќе има наставници со намален фонд часови, а општините се принудени да комбинираат паралелки, да делат наставен кадар меѓу повеќе училишта или да бараат административни решенија за да избегнат технолошки вишок.

Во позадина на целата приказна стои долгорочниот демографски колапс. Северна Македонија со години бележи пад на наталитетот и континуирано иселување на млади семејства. Последиците најпрво се гледаа во празните клупи, а сега веќе се гледаат и во кадровските пресметки на државата. Помалку деца значи помалку паралелки, а тоа автоматски значи и помалку потреба од наставници. Тоа особено се чувствува во помалите општини и во источниот дел од државата, каде иселувањето е најизразено.

Но, преквалификацијата отвора и сериозни дилеми. Иако наставниците имаат педагошко образование, работата со деца од предучилишна возраст бара поинакви компетенции, методологија и психолошки пристап. Прашањето е дали кратки обуки ќе бидат доволни за квалитетна трансформација на наставник во воспитувач. Дополнително, дел од стручната јавност предупредува дека ваквите решенија може да изгледаат рационално на хартија, но да создадат проблеми во пракса ако се претворат во административно префрлање на кадар без суштинска подготовка.

Во исто време, државата се обидува да го задржи впечатокот дека не станува збор за „криза“, туку за модернизација и оптимизација на образовниот систем. Преку различни програми за обука, професионален развој и кариерно напредување, институциите веќе подолго време се обидуваат да создадат механизми за адаптација на наставниот кадар кон новите потреби на системот.

Сепак, суштината е многу подлабока од кадровска реорганизација. Образовниот систем почнува да ги чувствува последиците од демографската ерозија која долго време се игнорираше. Празните училници веќе не се само локален проблем, туку сигнал дека државата влегува во фаза кога ќе мора да го редефинира целиот модел на образование, бројот на училишта, распределбата на кадарот и финансирањето на јавниот сектор.

Парадоксот е што Македонија истовремено има и „вишок“ и „недостиг“ на кадар – вишок наставници во дел од училиштата и недостиг од воспитувачи во градинките. Токму затоа преквалификацијата се наметнува како привремено решение со кое државата се обидува да избегне социјален удар и масовни отпуштања во образованието.

Но, ако продолжат сегашните демографски трендови, прашањето нема да биде само како да се прераспоредат наставниците, туку колку училишта воопшто ќе можат да опстанат во иднина.