Владата брои интервенции, граѓаните бројат сметки

Премиерот Христијан Мицкоски ја претстави Македонија како една од трите европски држави со најобемни мерки против ценовните шокови, повикувајќи се на податоци на Меѓународниот монетарен фонд според кои мерките се мерат како процент од бруто-домашниот производ.

Таа бројка, сама по себе, покажува колкав фискален простор или товар презела државата во одреден момент, но не покажува дали граѓаните реално живеат полесно, дали сиромашните домаќинства се заштитени трајно и дали системот на социјална поддршка функционира надвор од кризни интервенции.

Во економска смисла, споредбата „мерки како процент од БДП“ е корисна за меѓународна статистика, но е ограничена за домашниот животен стандард. Малите економии, како македонската, можат да изгледаат високо рангирани кога мерките се претставени како дел од БДП, бидејќи и релативно помал апсолутен износ може да има поголема тежина во националната економија.

Таквата бројка не одговара на прашањето колку пари остануваат во семејниот буџет, колку од поддршката стигнува до најпогодените и дали мерките се насочени кон оние што најтешко ги поднесуваат поскапувањата.

Владата во моментов главно реагира преку даночни и ценовни алатки: намалено ДДВ за горивата, можност за намалување ДДВ кај дел од сезонските производи и препораки за акцизи според движењето на берзанските цени.

Мицкоски најави дека евентуалните мерки кај храната би се однесувале на одредени сезонски производи, а за горивата потсети дека кризната состојба е продолжена до 20 јули.

Токму тука е разликата меѓу кризна реакција и социјална политика. Намалување ДДВ или акциза може привремено да ја ублажи цената на горивата или на дел од производите, но таквата мерка не е исто што и стабилен систем на поддршка за домаќинства со ниски приходи.

Намаленото ДДВ важи за сите купувачи, и за оние што имаат поголема потрошувачка и за оние што едвај ги покриваат основните трошоци. Затоа, во вакви ситуации, фискалната статистика може да покаже „обемна мерка“, но не и нејзина правичност.

ММФ во април предупреди дека Македонија во 2026 година се соочува со нов енергетски притисок што може да го забави растот и повторно да ја засили инфлацијата. Според оценката на Фондот, растот на реалниот БДП се проектира на 3,1 проценти во 2026 година, додека повисоките глобални цени на нафтата може да ја подигнат инфлацијата на околу 4,5 проценти. ММФ исто така наведува дека властите привремено го намалиле ДДВ-то на горивата од 18 на 10 проценти и ослободиле мазут од државните резерви за да се ограничат трошоците за производство на струја.

И официјалната статистика покажува дека ценовниот притисок не е завршен.

Во март 2026 година, инфлацијата на годишно ниво изнесуваше 4,9 проценти, а на месечно ниво 0,7 проценти. На месечно ниво најголем раст имало кај транспортот, 3,4 проценти, додека храната и безалкохолните пијалаци повторно бележеле раст. За граѓаните, ова не е само макроекономски показател, туку месечна пресметка на пазар, бензинска пумпа и сметки.

Поширокиот контекст ја менува сликата што ја создава рангирањето според мерки. Државниот завод за статистика објави дека стапката на сиромаштија во 2024 година изнесувала 21,9 проценти.

Кај вработените, стапката на сиромаштија била 7,9 проценти, а кај пензионерите 12 проценти. Тоа значи дека дел од луѓето не излегуваат од ризикот од сиромаштија ни кога имаат работа или пензија.

Дополнително, пресметките на Сојузот на синдикатите покажуваат дека минималната синдикална кошница во март 2026 година достигнала 67.818 денари, а за четиричлено семејство со кирија трошокот се искачува на 83.193 денари.

Само во првите три месеци од годината, според ССМ, кошницата пораснала за 2.326 денари. Оваа бројка не е официјален државен индикатор како инфлацијата, но ја отсликува разликата меѓу статистичка мерка и секојдневна потрошувачка.

Светската банка во прегледот на јавните финансии за Македонија наведува дека социјалната помош во 2023 година изнесувала 1,7 проценти од БДП и била меѓу најниските во регионот. Според Банката, без програмите за социјална помош стапката на сиромаштија би била повисока за 4 процентни поени, но истовремено предупредува дека таргетирањето кон најсиромашниот квинтил ослабнало до 2021 година и дека треба да се зголеми опфатот за нови ранливости.

Европската комисија, пак, во извештајот за Македонија за 2025 година наведува дека до крајот на август 2025 година 32.865 домаќинства примале гарантирана минимална помош, а 13.765 корисници добивале енергетски додаток. Комисијата оценува дека децентрализацијата на социјалната помош останува умерена, што укажува дека системот сè уште не е доволно развиен како постојана мрежа за заштита од ценовни и енергетски шокови.

Во таков контекст, пораката дека Македонија е „трета во Европа“ по обем на мерки отвора повеќе прашања отколку што затвора. Дали мерките се навремени? Дали се насочени кон најранливите? Дали го намалуваат реалниот трошок за живот или само привремено ја менуваат цената на одредени производи? Дали државата гради систем што ќе работи и по кризата, или секој нов ценовен удар повторно се третира како посебна вонредна состојба?

Ова е и разликата меѓу државна интервенција и социјална грижа. Интервенцијата ја менува цената во одреден период. Социјалната грижа треба да обезбеди дека граѓаните со ниски приходи нема да зависат од тоа дали владата во дадена недела ќе намали ДДВ, ќе интервенира кај акциза или ќе повика на „ферплеј“ кај трговците.

ММФ во глобалните препораки за новите енергетски и ценовни шокови наведува дека поддршката, кога е потребна, треба да биде привремена, таргетирана и насочена кон најранливите, додека широките субвенции за горива се скапи, слабо таргетирани и тешки за повлекување.

Затоа, владината бројка за обемот на мерките може да стои како фискален податок, но не може сама да биде доказ за подобар животен стандард.

За тоа се потребни други показатели: реалната куповна моќ, сиромаштијата, опфатот на социјалната помош, висината на минималните приходи, цените на храната, домувањето и енергијата, како и тоа дали мерките ги штитат граѓаните што имаат најмал простор да го апсорбираат ударот.