АНАЛИЗА: Словенија се гледа пред унгарското огледало

Ако Јанез Јанша успее да формира влада во Словенија, тоа нема да биде само промена на коалицијата во Љубљана. Тоа би значело враќање на политички модел што веќе беше виден во неговиот претходен мандат: притисок врз медиумите, судир со независни институции, поостра реторика кон граѓанскиот сектор и поместување на државата кон линијата што со години ја градеше Виктор Орбан во Унгарија. Разликата е што овојпат таа линија доаѓа во момент кога самата Унгарија гласаше за крај на орбанизмот.

Словенечките избори од 22 март ја оставија земјата во тесна парламентарна аритметика. Движењето Слобода на Роберт Голоб освои 29 пратенички места, само едно повеќе од Словенечката демократска странка на Јанша, која има 28. За влада се потребни најмалку 46 гласа во парламентот со 90 пратеници, што ги претвори помалите партии во одлучувачки фактор.

На хартија, Јанша има можен пат до мнозинство. Блокот околу СДС, Нова Словенија, Словенечката народна партија, Фокус, Демократите на Анже Логар и Ресница може да стигне до бројка доволна за избор на влада. Тој сигнал веќе се виде при изборот на Зоран Стевановиќ за претседател на парламентот, кога беше покажано дека во салата постои мнозинство над границата од 46 гласа. Но избор на претседател на Собрание не е исто што и стабилна влада: за влада се потребни ресори, програма, дисциплина, договор за надворешна политика и однос кон ЕУ.

Тука почнува политичката тежина на случајот. Јанша не е обичен конзервативен лидер што се враќа по изборен циклус. Неговиот претходен мандат од 2020 до 2022 година беше проследен со сериозни предупредувања за притисок врз медиумите, напади врз критичари и институционални судири. Freedom House во извештајот за 2022 година оцени дека тогашната десничарска влада се обидувала да ги поткопа владеењето на правото и демократските институции, вклучително медиумите и судството.

Медиумските организации во 2021 година предупредуваа дека владата на Јанша води систематски напор за слабеење на критичките медиуми, со притисок врз јавниот сервис, Словенечката новинска агенција и медиуми што не ја следат владината линија. Тоа беше период кога Словенија, како земја членка на ЕУ, влезе во европската расправа за тоа дали и во релативно стабилни демократии може брзо да се отвори простор за „унгарски“ модел на контрола.

Затоа евентуалната влада на Јанша би била прочитана како чекор назад не затоа што десницата сама по себе доаѓа на власт, туку поради начинот на кој Јанша ја користеше власта кога ја имаше. Во неговиот политички речник, медиумите, невладините организации, судиите и критичките гласови често не се третираа како дел од демократската контрола, туку како политички противници. Во словенечки услови, тоа значи ризик државата повторно да влезе во циклус на институционална поларизација наместо во нормална смена на власт.

Унгарскиот контекст ја прави оваа приказна поважна. Со години Јанша беше еден од најблиските сојузници на Виктор Орбан во ЕУ. Reuters го опишува како политичар усогласен со Орбан и Доналд Трамп, со програма што вклучува даночни олеснувања за бизнисот, кратење на финансирањето за социјална заштита и медиуми и промена на меѓународната ориентација на Словенија.

Врската меѓу Орбановиот систем и словенечката десница не беше само идеолошка. Истражувања и извештаи за медиумскиот пазар покажуваа дека бизнисмени блиски до Фидес од 2017 година инвестирале во медиуми во Словенија и Северна Македонија, а дел од тие вложувања биле насочени кон поддршка на СДС на Јанша и на политички наративи блиски до Орбановиот модел.

Но токму тука се случи пресврт. Унгарија на изборите во април 2026 година му стави крај на 16-годишното владеење на Орбан. Партијата Тиса на Петер Маѓар освои убедлива победа, а според конечните резултати ќе има 141 од 199 пратеници, доволно за уставни промени и демонтажа на дел од реформите што го претворија Орбан во европски симбол на илибералната политика.

Тоа ја менува и словенечката сцена. Ако Орбан останеше на власт, евентуална влада на Јанша ќе изгледаше како продолжување на регионален десничарски блок со силна потпора во Будимпешта. По поразот на Орбан, влада на Јанша би изгледала како обид моделот што падна во Унгарија да се пресели во Словенија. Тоа не значи дека Љубљана автоматски би станала нова Будимпешта, но значи дека Словенија би станала новиот тест за тоа дали орбанизмот може да преживее надвор од Унгарија.

Унгарските избори имаат уште едно влијание: го слабеат симболичкиот капитал на Јанша. Орбан повеќе не е премиер што може да нуди политичка заштита, пример за долготрајна власт и регионален центар на десничарска мобилизација. По победата на Маѓар, дури и во Будимпешта темите што ја урнаа Фидес беа корупцијата, контролата врз институциите, медиумскиот систем и заморот од долга власт. Тоа се истите теми што во Словенија повторно се отвораат кога се зборува за можноста Јанша да се врати на премиерската функција.

За Брисел, евентуална влада на Јанша би дошла во чувствителен момент. ЕУ штотуку доби сигнал дека Унгарија може да се врати кон поконструктивен однос со европските институции. Ако во исто време Словенија се помести кон Јанша, тоа би создало нова точка на напнатост во централна Европа, особено околу медиумските слободи, владеењето на правото, односот кон Украина, миграцијата и финансирањето на граѓанскиот сектор.

За словенечката внатрешна политика, прашањето не е само дали Јанша ќе донесе 46 потписи кај претседателката Наташа Пирц Мусар. Прашањето е што ќе значат тие 46 гласа ако зад нив стои коалиција зависна од партии со различни интереси, од десен центар до Ресница, која израсна од антиваксерска мобилизација и протестна политика. Таквата влада би можела да биде бројчено избрана, но политички постојано изложена на уцени, внатрешни судири и потреба за поостри идентитетски теми за да ја држи коалицијата заедно.

Во тој контекст, тезата дека Словенија би одела назад со влада на Јанша не се темели само на идеолошка оценка. Таа се темели на претходното искуство со неговото владеење, на предупредувањата за медиумските притисоци, на неговата блискост со Орбановиот модел и на фактот дека токму тој модел во Унгарија беше казнет на избори. Словенија денес не избира само мандатар, туку правец: дали ќе остане во европскиот либерален центар или ќе стане нов простор во кој ќе се тестира политика што Унгарците веќе ја испратија во опозиција.