Skip to content
Основниот кривичен суд Скопје донесе првостепена пресуда со која обвинета е огласена за виновна за кривично дело „перење пари и други приноси од казниво дело“, во предмет поврзан со фиктивни вработувања и незаконски исплати на надоместоци за бременост, раѓање и мајчинство од Фондот за здравствено осигурување.
Предметот покажува како системот за породилни надоместоци може да биде злоупотребен преку формално пријавени работни односи, прикажани плати и придонеси, без реално извршување работни задачи. Според утврденото во судската постапка, вработувањата биле прикажани како редовни, но служеле за создавање услови за исплата на пари од ФЗО.
Во конкретниот случај, обвинетата била формално вработена, а на нејзината сметка биле исплатени средства по основ на плата и надоместоци. Судот утврдил дека дел од средствата потоа биле подигнати или префрлени од друго лице, а обвинетата пуштила во оптек 122.806 денари, иако знаела или била должна да знае дека средствата потекнуваат од кривично дело.
Со пресудата ѝ е изречена условна осуда, со утврдена казна затвор од три месеци, која нема да се изврши ако во рок од две години не стори ново кривично дело. Обвинетата е задолжена да плати судски трошоци и да ја надомести штетата од 122.806 денари на буџетот на државата.
Случајот е дел од пошироката слика на злоупотреби поврзани со исплати од Фондот за здравствено осигурување. Во 2023 година, Управата за финансиска полиција водеше повеќемесечна предистражна постапка под кодно име „Цицач“, во која беше наведено дека ФЗО бил оштетен за 35.551.472 денари, односно речиси 600.000 евра, преку фиктивно вработување бремени жени во период од септември 2020 до октомври 2023 година.
Според тогаш објавените информации, осомничените ги пријавувале жените како вработени, им исплаќале минимална плата, а по исполнување на законскиот услов од шест месеци им прикажувале значително повисоки плати, со што се создавал основ ФЗО да исплаќа повисоки надоместоци за породилно отсуство. Жените, според наводите од истрагата, не се појавувале на работните места, а дел од исплатените средства биле задржувани од лицата што ја организирале шемата.
Правилата на ФЗО предвидуваат дека осигурено лице има право на надоместок за време на отсуство од работа поради бременост, раѓање и мајчинство ако има засновано работен однос. За да се оствари правото, здравственото осигурување по основ на работен однос треба да траело непрекинато најмалку шест месеци пред настапување на случајот, придонесите да биле редовно уплатувани или со задоцнување од најмногу 60 дена, а спреченоста за работа да биде утврдена од избран лекар или лекарска комисија на Фондот.
За породилно отсуство, надоместокот од првиот ден се исплатува од средствата на Фондот, а изнесува 100 проценти од основицата на надоместокот на плата. Токму оваа законска поставеност го прави системот чувствителен на злоупотреби кога работниот однос е фиктивен, платата е вештачки зголемена, а придонесите се користат како формална покривка за повисока исплата од јавни средства.
Во таква шема, измамата не завршува со добивањето надоместок. Кога парите потоа се подигнуваат, префрлаат или пуштаат повторно во промет за да се прикрие нивното потекло, предметот преминува од административна злоупотреба во кривично-правна зона на перење пари. Тоа е и суштината на првостепената пресуда: формално вработување и прикажани исплати не создаваат законско право ако се засноваат на измама.
Случајот отвора и институционално прашање за контролите пред исплата. ФЗО, според своите правила, бара пријава за вработување, договор за работа, извештај за спреченост од работа, потврда за исплатена плата, платни списоци, декларации од УЈП и изводи за исплатени плати. Но, токму предметите со фиктивни вработувања покажуваат дека формално уредна документација не е секогаш доказ за реален работен однос.
Ова ја поместува дебатата кон потребата од вкрстени проверки меѓу ФЗО, УЈП, Централниот регистар, инспекциските служби и финансиските истражни органи. Ризични сигнали во вакви предмети може да бидат фирми со мал број реални вработени, нагло зголемување на плати пред отворање породилно отсуство, повеќе бремени жени пријавени во краток период, исплати без реално присуство на работното место и движење на парите веднаш по легнувањето на сметките.
Владата во февруари ја усвои Националната стратегија за борба против перење пари и финансирање тероризам 2026–2029, која се повикува на националната проценка на ризик и на препораките на MONEYVAL. Во стратегијата се предвидени мерки за подобрување на правната и институционалната рамка и за поефикасно управување со ризиците од перење пари.
Предметот со фиктивните вработувања за породилно покажува дека ризикот не е ограничен само на класични криминални активности, туку може да се појави и во системи на јавни исплати што имаат социјална и здравствена функција. Кога такви системи се злоупотребуваат преку лажни работни односи, штетата не е само финансиска, туку го нарушува и кредибилитетот на механизмите што треба да ги штитат мајките, децата и осигурениците.
Првостепената пресуда е отворен сигнал дека ваквите случаи веќе не се третираат само како неправилности во документација или како спор околу исплата, туку како кривични предмети во кои се испитува патот на парите, улогата на формално вработените лица и одговорноста на оние што ги организирале или користеле фиктивните работни односи.