Белгија ја враќа нуклеарната енергија под државна контрола

Белгиската влада влезе во ексклузивни преговори со францускиот енергетски гигант Engie за можно преземање на сите нуклеарни активности во земјата, вклучително и седумте реактори во нуклеарните централи Doel и Tihange. Потегот означува голем пресврт во енергетската политика на земјата, која повеќе од две децении се движеше кон постепено напуштање на нуклеарната енергија.

Белгиската држава, Engie и нејзината белгиска подружница Electrabel потпишаа писмо за намера со кое се отвора рамка за преговори за потенцијална државна аквизиција на целокупниот нуклеарен бизнис на компанијата во Белгија. Договорот би ги опфатил реакторите, поврзаните средства, вработените, оперативните обврски и прашањата поврзани со нуклеарниот отпад и демонтажата.

Во моментов, во Белгија работат само два реактори, Doel 4 и Tihange 3, чиј животен век претходно беше продолжен до 2035 година. Останатите реактори веќе беа исклучени или беа во процес на затворање, во согласност со старата политика за напуштање на нуклеарната енергија. Новиот договор би го запрел тековниот процес на деактивирање и демонтажа додека траат преговорите.

Премиерот Барт де Вевер ја претстави иницијативата како чекор кон посигурно, подостапно и поодржливо снабдување со електрична енергија. Белгија сака да ја намали зависноста од увозни фосилни горива и да добие поголема контрола врз сопствениот енергетски систем во време на нестабилни цени, геополитички кризи и растечки притисок врз европската енергетска безбедност.

Овој пресврт е резултат на неколку последователни енергетски шокови. Белгија во 2003 година донесе политика за постепено затворање на нуклеарните централи, но руската инвазија врз Украина, растот на цените на гасот и новите ризици на Блискиот Исток ја сменија политичката пресметка. Во мај 2025 година белгискиот парламент ја укина законската рамка за целосно напуштање на нуклеарната енергија, отворајќи пат за продолжување на работата на дел од реакторите и за можни нови капацитети.

Белгија не е единствената европска земја што повторно ја става нуклеарната енергија во центарот на енергетската политика. По кризата со рускиот гас, повеќе земји во ЕУ ја преиспитаа улогата на нуклеарните централи како извор на стабилно производство на струја со ниски емисии. За земјите со силна индустрија и висока потрошувачка на електрична енергија, нуклеарната енергија повторно се третира како дел од одговорот на ценовните шокови, енергетската зависност и климатските цели.

Белгискиот случај е особено значаен затоа што го покажува судирот меѓу старата политика на постепено исклучување и новата потреба за енергетска автономија. Централите Doel и Tihange со децении беа столб на белгиското производство на електрична енергија. Според Меѓународната агенција за енергија, уделот на нуклеарната енергија во белгиското производство на струја се намалил од околу 60 проценти во раните 2000-ти на приближно 40 проценти во последните години.

Потенцијалната национализација отвора и финансиски и правни прашања. Нуклеарните централи не се само производни капацитети, туку и објекти со високи трошоци за одржување, безбедност, продолжување на работниот век, управување со радиоактивен отпад и идно демонтирање. Европската комисија претходно одобри државна помош за продолжување на работата на Doel 4 и Tihange 3, во пакет што вклучуваше јавна поддршка и пренос на дел од долгорочните обврски за нуклеарен отпад кон белгиската држава.

Engie во изминатите години беше претпазлива кон нови долгорочни нуклеарни обврски во Белгија, пред сè поради неизвесноста околу трошоците за демонтажа, управување со отпадот и потребните инвестиции за продолжување на работата на реакторите. За компанијата, обновливите извори, батериското складирање и други енергетски сегменти се попредвидливи и попрофитабилни делови од портфолиото.

За белгиската влада, пак, преземањето на нуклеарните капацитети би значело поголема директна контрола врз стратешкиот енергетски сектор. Но, таквата контрола носи и поголема јавна одговорност: државата ќе мора да обезбеди инвестиции, безбедносен надзор, јасен модел за отпадот и долгорочен план за тоа дали ќе продолжи само со постојните реактори или ќе гради нови капацитети.

Новата белгиска политика се вклопува во поширокиот европски тренд во кој нуклеарната енергија повторно станува дел од разговорот за индустриска конкурентност. Високите цени на струјата, зависноста од увоз на гас и потребата за стабилна базна енергија ги туркаат владите кон решенија што пред неколку години беа политички потешко прифатливи. Белгија сега оди чекор понатаму: не само продолжување на животниот век на реакторите, туку и можно враќање на целиот нуклеарен систем под државна контрола.