Балканот повеќе не е само проширување – станува безбедносен тест за ЕУ

Западен Балкан повторно е на масата во Брисел, но овојпат не само како прашање на проширување, туку и како безбедносна линија на Европа. На Советот за надворешни работи на Европската Унија, министрите разговараат за напредокот на регионот, реформите, усогласувањето со европската надворешна политика и справувањето со хибридните закани. Во рамки на состанокот е предвиден и работен појадок со министрите од Албанија, Босна и Херцеговина, Црна Гора, Косово, Македонија и Србија.

Високата претставничка на ЕУ за надворешна политика и безбедност, Каја Калас, ја постави пораката во јасна рамка: Брисел сака да разговара што може да направи повеќе за земјите од регионот да продолжат со реформите, но и како да се зајакне отпорноста кон хибридните влијанија. Тоа е важна промена во тонот, бидејќи европската интеграција веќе не се третира само како административен процес, туку како дел од пошироката безбедносна архитектура на континентот.

Калас посочи дека ЕУ веќе има искуство од соработката со Молдавија, а сега и со Ерменија, во справувањето со вакви закани. Земјите од Западен Балкан, како што нагласи, самите бараат слична поддршка бидејќи препознаваат напади врз демократските процеси. Во таа формулација е содржана суштината на новиот европски пристап: реформите, изборниот интегритет, медиумската отпорност, институционалната стабилност и безбедносното усогласување повеќе не се одвоени теми.

Ова доаѓа во период кога ЕУ сè поотворено го гледа Западен Балкан како простор во кој се преклопуваат европското проширување, руското влијание, дезинформациите, политичките кризи и внатрешните слабости на државите. По руската агресија врз Украина, прашањето за проширувањето доби нова геополитичка тежина, но Брисел истовремено ја заострува пораката дека забрзувањето нема да значи прескокнување на критериумите.

Затоа Планот за раст за Западен Балкан станува клучен инструмент. Тој предвидува 6 милијарди евра за периодот 2024-2027 година, од кои 2 милијарди евра се грантови, а 4 милијарди евра поволни заеми. Но исплатите се условени со конкретни социоекономски и фундаментални реформи, што значи дека европските пари се врзуваат за проверлив напредок, а не за политичка декларација.

Во таа рамка, регионалната порака е двојна. Од една страна, ЕУ сака да го задржи Западен Балкан на европскиот пат и да го приближи до единствениот пазар. Од друга страна, Брисел сè помалку сака да толерира застој во владеењето на правото, институционални блокади, изборни нерегуларности, политичка поларизација и надворешни влијанија што ја поткопуваат довербата во демократските системи.

За Македонија, оваа дискусија има посебна тежина. Министерот за надворешни работи и надворешна трговија Тимчо Муцунски од Брисел порача дека Западен Балкан не смее да остане „сива зона“ на Европа и дека е потребен јасен и кредибилен пат кон членство. Тој повторно го отвори и прашањето за билатерализацијата на критериумите, што за Македонија останува едно од најчувствителните прашања во пристапниот процес.

Но токму тука се отвора главната дилема. ЕУ бара реформи и усогласување, а земјите од регионот бараат кредибилност, предвидливост и гаранција дека исполнувањето на критериумите ќе води кон реален напредок. Кога процесот се претвора во долга политичка чекална, реформската енергија слабее, евроскептицизмот расте, а просторот за хибридни влијанија станува поширок.

Пораката на Калас затоа не е само техничка дипломатска изјава. Таа е предупредување дека Западен Балкан влегува во фаза во која европскиот пат ќе се мери преку способноста на државите да градат отпорни институции, да се усогласуваат со европската безбедносна политика и да покажат дека реформите не се само формален услов, туку механизам за заштита на демократијата.

Брисел сега се обидува да ја врами интеграцијата како заеднички интерес: за регионот, тоа е шанса за политичка стабилност, економски пристап и поголема институционална сигурност; за ЕУ, тоа е начин да ја затвори геополитичката празнина во сопствениот двор. Западен Балкан повеќе не е само прашање на проширување. Тој станува прашање на европска безбедност, политичка отпорност и доверба во тоа дали Унијата навистина може да го заврши започнатиот процес.