Пензионерите и младите ќе изгубат најмногу со новите одлуки за цена на струја

Најавата дека Регулаторната комисија за енергетика ќе го преиспитува системот на блок-тарифи за струја ја отвора најчувствителната енергетска тема во Македонија: дали електричната енергија треба да се третира како обична пазарна стока со една цена, или како основна животна потреба чија цена мора да има социјална логика. Формално, конечна одлука за укинување на блоковите сè уште нема, но самиот правец на дебатата веќе покажува кој најмногу може да плати ако моделот се смени – пензионерите, младите домаќинства и сите што преживуваат со ниска потрошувачка и внимателно темпирање на евтината тарифа.

Новиот претседател на РКЕ, Ацо Ристов, најави анализа на четирите тарифни блока и оцени дека е нелогично ист производ да се плаќа по различни цени. Во неговата формулација, струјата е берзанска стока со цена, а сè друго е социјална категорија што треба да се усогласува со државата. Тоа звучи технички уредно, но токму тука почнува политичкиот и социјалниот проблем: во земја со ниски приходи, висока енергетска сиромаштија и голем број домаќинства што живеат од пензија или минимална плата, „една цена за сите“ не значи автоматски правичност.

Сегашниот систем, воведен од јули 2022 година, ја дели скапата тарифа кај домаќинствата во четири блока. Првиот блок опфаќа потрошувачка до 210 киловат-часови месечно, вториот од 211 до 630, третиот од 631 до 1050, а четвртиот над 1051 киловат-час. Во евтината тарифа, пак, се применува една цена за целата потрошена количина, независно од тоа колку струја е потрошена.

Тоа не е случајна конструкција. Блок-тарифите беа воведени за да ја задржат пониската цена за оние што трошат малку, а повисоката цена да ја платат домаќинствата што трошат многу. Со други зборови, системот не ја гледа само струјата како киловат-час, туку и како социјален товар. Домаќинство што живее во мал стан, грее една соба, готви ретко и чека евтина тарифа за машина за перење, не е исто со домаќинство што грее голема куќа, користи повеќе клима-уреди, електрично подно греење, сушара, бојлери и повеќе апарати во исто време.

Токму затоа укинувањето или израмнувањето на блоковите може да произведе обратна прераспределба. Ако се намали цената за високата потрошувачка, а се зголеми цената за првиот блок или се ослаби евтината тарифа, тогаш тие што најмногу штедат ќе почнат да субвенционираат дел од товарот што досега го носеа големите потрошувачи. Во превод, пензионер во мал стан може да добие повисока сметка, додека домаќинство со висока потрошувачка може да помине полесно.

Во сегашните цени, активната електрична енергија во првиот блок изнесува 4,7074 денари за киловат-час, во вториот 5,8976 денари, во третиот 7,8537 денари, а во четвртиот 19,1904 денари. Евтината тарифа изнесува 2,1893 денари за киловат-час. Разликата меѓу првиот и четвртиот блок е огромна, но таа разлика е токму механизмот со кој системот ги штити малите потрошувачи и ги казнува оние што трошат најмногу во скапа тарифа.

РКЕ веќе посочи дека од јануари 2026 година струјата поскапела просечно за 2,28 проценти, а евтината дневна тарифа останала во истиот временски опсег од 13 до 15 часот. Во истиот пакет, цената во првиот блок пораснала за 2,45 проценти, во вториот за 2,87, во третиот за 3,32, во четвртиот за 3,84, додека евтината тарифа пораснала за 2,5 проценти. Тогаш беше објавено дека 64 проценти од потрошувачите се движат во првиот блок, 21 процент во вториот, 1,73 процент во третиот и само 0,55 проценти во четвртиот блок.

Овие бројки се клучни. Ако речиси две третини од домаќинствата се во првиот блок, тогаш секоја промена на неговата цена има најширок социјален ефект. Не е доволно да се каже дека струјата е иста стока и треба да има една цена. Прашањето е кој ја плаќа таа „една цена“ и со каков приход. За пензионер со просечна пензија од околу 28.120 денари, сметка од неколку стотици денари повеќе има сосема друго значење отколку за домаќинство со две високи плати.

Пензионерите се првата група што може да изгуби. Дел од нив живеат сами или во двочлени домаќинства, трошат малку и се навикнати да ја планираат струјата според евтината тарифа. Кај нив сметката не е само комунален трошок, туку дел од месечната математика во која влегуваат лекови, храна, парно или дрва, превоз и помош за деца или внуци. Ако првиот блок поскапи, ако евтината тарифа се стесни или ако разликата меѓу ниската и високата потрошувачка се намали, тие немаат многу простор за дополнително штедење.

Младите се втората група што може да биде погодена, и тоа од друга причина. Млади брачни парови, студенти под кирија, самостојни млади работници и нови семејства често живеат во станови што не се енергетски ефикасни, со стари бојлери, стари греалки, лоша изолација и ограничен пристап до инвестиции во поефикасни уреди. Просечната нето-плата во февруари 2026 година изнесувала 46.159 денари, но младите често се под тој просек, особено на почетокот на работниот век, во услуги, трговија, медиуми, култура, угостителство или нестабилни договорни односи.

За нив, струјата не е само сметка за енергија. Таа е дел од пакетот што ги турка кон одложување на самостојно живеење, одложување на семејство или заминување од земјата. Ако киријата, храната и транспортот веќе го јадат најголемиот дел од приходот, повисока основна цена на струја ја прави самостојноста уште поскапа. Така енергетската политика станува и демографска политика, иако ретко се кажува така.

Најголемата опасност е што зад техничкиот јазик за „поправичен модел“ може да се сокрие социјално понеправична распределба. Ако целта е да се отстрани нелогичноста дека ист производ има повеќе цени, тогаш мора да се каже и што ќе ја замени сегашната заштита. Ако нема блокови, ќе има ли директна субвенција за ниски приходи? Ако се менува евтината тарифа, ќе има ли „сончева тарифа“ преку ден, кога има повеќе производство од фотоволтаици? Ако се воведе единствена цена, ќе биде ли таа блиску до сегашниот прв блок или блиску до просечната цена што ќе ги заштити големите потрошувачи?

Левица реагираше дека укинувањето на евтината тарифа и ревидирањето на блоковите ќе удрат по најсиромашните, тврдејќи дека домаќинство што штеди и се движи во првиот блок би можело на годишно ниво да плаќа значително поскапа струја. Партијата бара блоковите да останат, евтината тарифа да се прошири, а да се воведе повеќетарифен систем со зимски и летен режим и „сончева тарифа“. Дел од овие предлози се политички формулирани, но го погодуваат централното прашање: системот мора да ги наградува штедењето и временското поместување на потрошувачката, а не да ги казнува.

Во Македонија веќе постои сериозна основа за таква претпазливост. ОЕЦД оценува дека, и покрај релативно ниските цени, сметките за електрична енергија се товар за многу домаќинства, а енергетската сиромаштија останува реалност. Во 2021 година, 23,8 проценти од домаќинствата во Македонија изјавиле дека не можат соодветно да го загреат домот, а 29,9 проценти имале заостанати сметки за комуналии. Тоа значи дека секое поскапување на основната потрошувачка не е само регулаторна корекција, туку удар во веќе тенка социјална линија.

Самата држава во 2025 година призна дека ѝ треба јасна методологија за енергетска сиромаштија. Министерството за енергетика објави дека за првпат се воспоставуваат критериуми за препознавање ранливи домаќинства, како ниски приходи, високи енергетски трошоци во семејниот буџет и ниска енергетска ефикасност на домовите. Ако тоа е официјалната логика, тогаш тарифниот модел не смее да се менува без истовремено да се објави кој ќе биде заштитен и како.

Аргументот дека струјата е берзанска стока не е неточен, но е недоволен. Лебот, водата, греењето и струјата имаат пазарна цена, но имаат и социјална функција. Електричната енергија не е луксузен производ што граѓанинот може лесно да го замени. Таа е услов за топол дом, храна, хигиена, учење, работа од дома, комуникација и основно достоинство. Затоа тарифниот модел не може да се пресметува само како математичка рамнотежа меѓу киловат-часови и приходи на снабдувачите.

Има и енергетска логика зошто блоковите и евтината тарифа не треба лесно да се укинат. Евтината тарифа ги поттикнува домаќинствата да ја поместуваат потрошувачката во периоди кога системот е помалку оптоварен или кога електричната енергија е поевтина. Во услови кога Македонија има раст на производството од фотоволтаици, идејата за подобро користење на дневни часови со евтина струја не е популизам, туку начин потрошувачката да се усогласи со новата структура на производство. Прашањето не е дали треба да има тарифи, туку дали тие ќе бидат паметни, сезонски и социјално прецизни.

Ако сегашниот модел има слабости, тие треба да се поправат. Можно е блоковите да се редизајнираат, да се воведат сезонски прагови, да се прошири евтината тарифа во часови кога има вишок сончева енергија, да се заштитат домаќинствата со ниски приходи и да се направи појасна врска меѓу реалниот трошок и социјалната поддршка. Но тоа е сосема различно од едноставно израмнување што би ја префрлило сметката врз оние што трошат најмалку.

Клучниот тест за РКЕ ќе биде транспарентноста. Пред каква било одлука, јавноста треба да види симулации: колку би плаќало домаќинство со 150 киловат-часови скапа тарифа и 150 евтина, колку пензионер самец, колку млад пар во стан под кирија, колку петчлено семејство, колку домаќинство што грее на струја и колку голем потрошувач во четврти блок. Без такви пресметки, секоја порака за „поправичен систем“ ќе изгледа како подготовка за поскапување што ќе се продава како реформа.

Пензионерите и младите немаат исти животни навики, но во оваа тема имаат ист проблем: ограничен приход и мала можност за енергетска инвестиција. Пензионерот не може лесно да купи нов инвертер, изолација или соларен бојлер. Младиот под кирија нема право да го менува станот во кој живее, ниту сопственикот секогаш сака да вложи во енергетска ефикасност. Затоа тие се најранливи кога државата ја поместува цената на основната потрошувачка.

Новата цена на струјата не смее да биде пресметка во која најгласни се снабдувачите, а најтивки се домаќинствата со најмалку пари. Ако реформата навистина треба да биде правична, таа мора да почне од најниската сметка, од најстудениот стан и од домаќинството што веќе штеди до граница на нормален живот. Во спротивно, ќе добиеме модел што на хартија ја поедноставува струјата, но во реалноста ја поскапува сиромаштијата.