Кан: Филмот како последно место на отпор во светот во хаос

Застрашувачки е и речиси незамисливо што, по сите трагедии што ги одбележаа претходните децении, денес живееме во свет каде што насилството повторно станува секојдневна, речиси природна состојба на нештата. Во време во кое манипулацијата, пропагандата и политичкиот цинизам се доведени до совршенство, а вистината е релативизирана, уметноста – а особено филмот – останува едно од ретките светилишта на значењето. Или барем простор каде што сè уште е можно да се постават вистинските прашања, пишува известувачката на за Данас.рс. Борјанка Милатовиќ од Кан.

Во таква историска и морална средина, Канскиот филмски фестивал се обидува да ја оправда својата стара, речиси утописка мисија оваа година: да биде место за средби, размена и дијалог, азил за авторски филм и слободна мисла.

На неодамнешната прес-конференција, уметничкиот директор Тиери Фремо и претседателката на фестивалот Ирис Кнобло нагласија дека овогодинешниот избор е резултат на вистински филмски маратон – повеќе од 2.500 филма се прегледани – и дека единствениот критериум што навистина е важен е квалитетот. Без компромис. Без калкулации. Без отстапки.

Можеби токму затоа овогодинешното 79-то издание на Кан претставува еден вид преседан. Ако сакаме да бидеме духовити – или иронични – би можеле да кажеме дека Кан оваа година е предвесник на нова Европа: онаа што се обидува да се еманципира од американскиот културен модел. Бидејќи она што прво го привлекува вниманието е речиси демонстративното отсуство на Холивуд. Нема спектакли, нема големи студија, нема „безбедни“ филмови. Фокусот е вратен на она што некогаш беше суштината на фестивалот: авторски филм и силна, препознатлива поетика. И можеби затоа, за прв пат по долго време, Кан изгледа како фестивал без илузии.

Селекторите, свесно или не, го направија изборот. Во официјалната конкуренција, забележлив е помал број „дежурни“ големи имиња и фестивалски ветерани, а значително поголем простор им се дава на автори со различни географски, културни и естетски сензибилитети. Филмовите доаѓаат од целиот свет – од Латинска Америка, преку Блискиот Исток, до Азија и Африка – што го прави овој избор можеби најразновиден во последната деценија.

Во оваа смисла, овогодинешниот Кан не е само фестивал на филмови, туку и мапа на светот во хаос. Тематски, доминираат приказни за идентитет, раселување, насилство, класни поделби и интимни кризи на поединецот соочен со систем што го поништува. Семејството како микрокосмос на општеството, телото како политичко поле, сеќавањето како последна линија на одбрана – сето тоа се мотиви што се повторуваат низ целиот избор.

Легендарниот шпански режисер Педро Алмодовар, во својот нов обид за Златна палма, доаѓа со филмот „Амарга Навидад“, автофикционална приказна за режисер кој се обидува да избега од тагата со бришење на границите меѓу реалноста и фикцијата – тема што го опседнува со децении, но која сега добива нова, поперсонална димензија.

Во „Паралелни приказни“, големиот ирански режисер Асгар Фархади, неговиот прв филм на француски јазик, сместен во Париз и со исклучителен ансамбл француски актерки – Изабел Ипер, Катрин Денев и Виржини Ефира – повторно ги дисецира моралните пукнатини на општеството преку приказната за писател кој ги набљудува животите на другите луѓе, речиси во духот на Кишловски.

Еден од најинтригантните проекти е новиот филм на големиот полски режисер Павел Павликовски – „Татковина“, историско патување на Томас Ман и неговата ќерка низ опустошената повоена Германија, кое отвора прашања за вината, идентитетот и поделената Европа.

Во филмот „Фјорд“, брилијантниот романски автор Кристијан Мунгиу ја преместува својата анализа на општеството во Норвешка, каде што преку судирот на две европски култури ги разоткрива пукнатините под површината на очигледната благосостојба.

Брилијантниот руски режисер Андреј Звјагинцев, во егзил во Франција, во филмот „Минотаур“ ја продолжува својата препознатлива, мрачна анализа на распадот на семејството и механизмите на моќ – овој пат преку фигурата на успешен бизнисмен чиј приватен живот тоне.

Историјата, особено Втората светска војна и нејзините сенки, силно го провлекуваат изборот: истакнатиот унгарски режисер Ласло Немеш во „Мулен“ се враќа во окупирана Франција, додека францускиот автор Емануел Мар влегува во бирократијата на режимот Виши во делото „Нашето спасение“. Во „Кукавица“, младиот белгиски режисер Лукас Донт оди уште подалеку во минатото – во рововите на Првата светска војна.

Ако постои еден јасен заклучок, тоа е дека Азија повеќе не е „втор глас“, туку централен. Од интимност до апокалипса, од тишина до жанровски вишок – Азија го дефинира тонот на фестивалот оваа година.

Големиот јапонски автор Хироказу Корееда прави радикален чекор во „Овци во кутијата“: приказната за двојка која одгледува хуманоид како дете. Вештачката интелигенција тука станува продолжение на неговата вечна тема – семејството.

Во „Судаин“, неговиот прв филм на француски јазик, Рјусуке Хамагучи ги спојува две жени преку средба што го менува животот – дискретен, но длабоко емотивен наратив. Коџи Фукада во „Наги белешки“ гради тивка приказна за односот на три жени во рурална Јапонија, додека На Хонг-џин носи нешто сосема различно во „Надеж“ – зомби филм кој, како што е најавено, постојано го менува жанровскиот код.

Петте авторки во натпреварот сочинуваат еден од најинтересните слоеви на селекцијата.

Шарлин Буржоа-Таке („Животот на една жена“) претставува интимен и болен портрет на жена соочена со болеста на нејзината мајка. Жан Ери („Гаранција“) следи осум години од животот, професионалното и емоционалното созревање на една актерка. Леа Мисиус („Историја на ноќта“) нè воведува во навидум мирно село каде што, во атмосфера на вознемиреност и исчекување, се чувствува закана. Марија Крајцер („Нежно чудовиште“) ги анализира семејните односи преку приказната за уметница соочена со вистината за својот партнер. Валеска Гризебах („Да се ​​фатат авантури“) останува верна на минималистичкиот, реалистичен пристап – на границите на Европа, но и на идентитетот.

Интересно е што оваа година нема италијански и британски автори во официјалната конкуренција, додека американското присуство е сведено на минимум – Ира Сакс со филмот „Човекот што го сакам“, приказна за епидемијата на СИДА во уметничкото милје од осумдесеттите години. Сепак, деновиве пристигнаа засилувања, бидејќи Џејмс Греј, со криминалистичката драма „Хартиен тигар“, последователно беше вклучен во официјалната селекција.

Но, отсуството на индустрија не значи отсуство на гламур. Напротив. Мноштво ѕвезди ќе прошетаат по црвениот тепих – од Скарлет Јохансон, Џон Траволта, Џулијан Мур, Изабел Ипер, Катрин Денев, Леа Сејду, Хавиер Бардем, Пол Мескал… за да наброиме неколку. Всушност – Кан сигурно ќе остане Кан!

Ако главната конкуренција изгледа жестока, споредните селекции ветуваат експлозија. Експеримент, жанр, ризик – сè што го оживува Кан.

Во рецензијата за „Некој одреден поглед“, Џејн Шенбрун се издвојува со провокативниот филм „Тинејџерски секс и смрт во кампот Миазма“, додека во полноќните проекции, Квентин Дупјер носи приказна од неговиот апсурден свет. Надвор од конкуренција, Николас Виндинг Рефн гарантира шок („Нејзиниот приватен пекол“), а Антонин Бодри пишува историја со филмот за Де Гол.

На чело на овогодинешното жири е големиот јужнокорејски автор Парк Чан-вук, што дополнително го потврдува силниот пресврт на фестивалот кон глобалниот филм и естетската хетерогеност. Заедно со него, во жирито се и Деми Мур, харизматична холивудска ѕвезда која со децении го обликува популарното кино; Стелан Скарсгард, голем европски актер со импресивна кариера помеѓу авторски и комерцијални филмови; Клое Жао, добитничка на Оскар за препознатливо, интимно филмско сценарио; Лаура Вандел, суптилна авторка со силен општествен сензибилитет; Диего Сеспедес, еден од најинтересните гласови на новото латиноамериканско кино; Исак де Банколе, ѕвезда на киното од Брегот на Слоновата Коска и актер со богата меѓународна кариера, како и Пол Лаверти, ангажиран сценарист и долгогодишен соработник на Кен Лоуч.

Почесните Златни палми ќе им бидат доделени на иконите на седмата уметност – Питер Џексон и Барбара Стрејсенд.

Фестивалот официјално ќе го отвори комедијата „La Vénus électrique“ во режија на Пјер Салвадори – навидум лесен и игрив избор. Но, и покрај тој светол почеток, јасно е дека овогодинешниот Кан, и без експлицитно споменување на Газа, Украина или Иран, е длабоко загрижен за реалноста во хаос – планета на работ, простор кој сè повеќе го губи својот компас.

И можеби затоа оваа селекција, лишена од спектакл и површен сјај, е една од најзначајните во последните години. Бидејќи не нуди бегство од реалноста – туку нејзина неумолива конфронтација.

И одговорот на прашањето што виси над целиот фестивал – каква е иднината на филмот во свет што се лизга кон нестабилност – останува отворен. Но, токму во оваа отвореност можеби лежи неговата последна сила.