(ФОТО) Музеите во Македонија чуваат богатство што јавноста ретко го гледа

На 18 мај, Меѓународниот ден на музеите, музеите во Македонија влегуваат во глобалната тема „Museums Uniting a Divided World“ со едно домашно прашање што не е само културно, туку и општествено: дали музеите кај нас се живи јавни простори што поврзуваат заедници, градови и генерации, или сè уште се институции што најчесто ги посетуваме само кога има училишна екскурзија, државна делегација или бесплатен влез?

Темата за 2026 година, поставена од Меѓународниот совет на музеите, ги гледа музеите како мостови наместо културни, социјални и геополитички поделби, како места за дијалог, разбирање и доверба.

Во Северна Македонија, според последните коригирани податоци на Државниот завод за статистика, во 2024 година работеле 28 музеи. Од нив, 20 се јавни национални музеи, 7 се јавни локални музеи и еден е приватен музеј. Според предметот на работа, половина се општи, а половина специјализирани музеи. Истата година музеите ги посетиле 452.783 лица, што значи просечно нешто над 16 илјади посетители по музеј годишно.

Бројката на прв поглед изгледа охрабрувачки. По падот во 2021 година, кога музеите имале 184.156 посетители, посетеноста во 2024 година е зголемена за речиси 146 проценти.

Но ако се спореди со 2015 година, кога биле регистрирани 476.385 посетители, се гледа дека музејскиот сектор сè уште не го надминал својот претходен максимум. Во 2018 година посетеноста била 427.493, што значи дека 2024 носи закрепнување, но не и силен пробив.

КОЛКУ БОГАТСТВО ИМА А КОЛКУ ГЛЕДАМЕ?

Најсилниот податок не е само бројот на посетители, туку односот меѓу она што музеите го чуваат и она што јавноста реално го гледа. Во 2024 година музеите располагале со 199.316 архивирани предмети, од кои изложени биле 25.007. Музејските збирки имале уште 168.394 инвентарирани, запишани предмети, од кои изложени биле 20.655. Вкупно, тоа се 367.710 архивирани предмети во музеи и збирки, а пред јавноста биле поставени 45.662, односно околу 12,4 проценти.

Токму тука е суштината на македонската музејска приказна. Земјата има огромен културен, археолошки, етнолошки, историски, уметнички и природонаучен материјал, но најголемиот дел од него останува надвор од постојаното јавно искуство. Тоа не мора секогаш да значи негрижа, бидејќи музеите се должни да чуваат, конзервираат, истражуваат и документираат. Но во време кога културата се натпреварува со брза дигитална содржина, малата видливост на фондовите станува проблем за публиката, образованието и културниот туризам.

МАКЕДОНСКАТА МУЗЕЈСКА КАРТА НЕ Е САМО СКОПЈЕ

Скопје е највидливиот музејски центар, со Музејот на Република Северна Македонија, Археолошкиот музеј, Музејот на современата уметност, Националната галерија, Музејот на македонската борба, Спомен-куќата на Мајка Тереза, Природонаучниот музеј и Музејот на град Скопје. Но музејската мрежа е многу поширока и ги опфаќа Тетово, Крушево, Кичево, Куманово, Гевгелија, Штип, Струмица, Струга, Прилеп, Охрид, Битола, Велес, Неготино, Кратово, Виница, Кавадарци и Свети Николе. Оваа распределба се гледа и во листите на институции на Министерството за култура и туризам и на Агенцијата за заштита на правото на слободен пристап до информации од јавен карактер.

Охрид е посебен случај затоа што музејската функција таму е неразделна од заштитата на културното наследство. НУ Завод и музеј – Охрид наведува 7 музејски објекти, 6 археолошки локалитети, 6 музејски збирки и околу 150.000 посетители годишно. Тоа ја покажува улогата на Охрид како најсилна точка каде музејот, градот, наследството и туризмот функционираат како еден систем.

Битола, пак, ја носи приказната за градската, дипломатската и регионалната меморија. Завод и музеј – Битола ги вклучува постојаната музејска поставка, Спомен-собата на Мустафа Кемал Ататурк, Спомен-музејот на Татарчеви во Ресен и Меморијалниот музеј во Смилево. Во истиот град се наоѓа и Музејот на албанската азбука, институција поврзана со Битолскиот конгрес и создавањето на модерната албанска азбука.

МУЗЕИТЕ КАКО ЈАВНА МЕМОРИЈА

Музејот на Република Северна Македонија е комплексна национална установа во која се прибира, истражува, чува, конзервира, обработува и презентира културно-историското наследство на Македонија. Неговите одделенија за етнологија, историја, историја на уметност и конзервација го прават еден од главните носители на националната музејска меморија.

Археолошкиот музеј ја носи временската длабочина на земјата, од праисторијата до поновите историски периоди. Во 2026 година, токму за 18 мај, Националниот археолошки музеј најавува програма со инклузивната модна ревија „Модата во минатото“ и повторно отворање на постојаната нумизматичка збирка, што е добар пример како музејот може да ја спои стручноста со пристапноста за поширока публика.

Музејот на современата уметност во Скопје има уникатна позиција во регионот затоа што неговото создавање е поврзано со меѓународната солидарност по скопскиот земјотрес од 1963 година. Првите донации од уметници, музеи и меѓународни организации ја поставиле основата на институција што и денес ја носи идејата дека уметноста може да биде мост меѓу градови, држави и трауми.

Националната галерија, преку Даут-пашин амам, Чифте амам, Мала станица и Музејот Лазар Личеноски, ја поврзува македонската ликовна традиција со историски простори. Даут-пашиниот амам ја претставува поставката за развојот на македонската ликовна уметност од 14 до 20 век, додека Чифте амам е редок пример на османлиска јавна архитектура со висока културна вредност.

ДЕНОТ НА МУЗЕИТЕ Е ТЕСТ ЗА ИНСТИТУЦИИТЕ

За 18 мај 2026 година, Музејот на Македонија ја најавува изложбата „Вода: Од исконски верувања до современ пулс“, поставка што преку археологијата, етнологијата и уметноста ја следи улогата на водата во историјата, културата и духовниот живот на заедниците. Тоа е пример за тема што може да ја доближи музејската граѓа до современи прашања: природни ресурси, идентитет, обреди, секојдневие и политика на просторот.

Но Денот на музеите не треба да биде само календарски настан. Ако музеите треба да обединуваат поделен свет, тогаш во Македонија тие мора да обединуваат и поделен јавен простор: меѓу центарот и периферијата, меѓу етничките мемории, меѓу учениците и институциите, меѓу туристичката понуда и научната работа, меѓу богатите фондови и празните сали.

Во 2024 година музеите организирале 97 сопствени изложби. Тоа е просечно по 3,5 изложби по музеј годишно. Бројката не е занемарлива, но во земја со 28 музеи и повеќе од 367 илјади инвентарирани предмети, прашањето е дали изложбената активност е доволно видлива, дигитално присутна и поврзана со училиштата, туризмот, локалните заедници и медиумите.

Музеите во Македонија не почнуваат од нула. Имаат фондови, згради, локалитети, стручни луѓе и градови со силна меморија. Но за да станат вистински јавни простори, потребна им е нова културна политика: повеќе достапни поставки, современа интерпретација, редовни водичи за посетители, дигитални архиви, силна едукативна програма и подобра регионална промоција.

Затоа 18 мај не е само ден за бесплатен влез и свечени говори. Тоа е ден кога најјасно се гледа колку Македонија има културно богатство, но и колку уште треба да направи за тоа богатство да стане живо, посетено и разбирливо за јавноста.