Skip to content
До петок, 22 мај 2026 година, Србија мора да ја затвори својата позиција за НИС, компанијата што ја управува единствената српска рафинерија во Панчево, во момент кога унгарски MOL се обидува да го преземе рускиот мнозински удел, а Вашингтон преку OFAC го држи санкцискиот часовник. Одлуката не е само деловна купопродажба, туку тест за тоа кој ќе ја контролира нафтената инфраструктура на Србија и како ќе се редефинира енергетската рамнотежа на Балканот.
Српската влада, според Ројтерс, треба да ја усогласи својата конечна позиција кон понудата на MOL во пресрет на рокот од 22 мај, поставен во рамката на американските санкции кон руското сопствеништво во НИС. Договорот не може да помине само со согласност меѓу MOL и руските акционери, бидејќи се потребни и српска согласност и одобрение од американското Министерство за финансии, преку Office of Foreign Assets Control.
НИС е компанија со стратешка тежина далеку поголема од нејзиниот биланс. Таа ја управува рафинеријата во Панчево, а MOL во јануари потпиша обврзувачки договор за преземање 56,15 проценти од НИС од Gazprom Neft. Со тоа унгарската групација би добила значајни акционерски и контролни права во компанијата што ја управува единствената српска рафинерија.
Токму Панчево е јадрото на спорот. Српската министерка за рударство и енергетика Дубравка Ѓедовиќ Хандановиќ оцени дека Белград не е задоволен од ревидираните предлози на MOL, а главното нерешено прашање е идното работење на рафинеријата и снабдувањето на српскиот пазар со деривати. Србија не сака договор што формално ќе ги тргне санкциските ризици, но практично ќе ја ослаби домашната контрола врз горивото.
Рафинеријата во Панчево има максимален годишен проектиран капацитет од 4,8 милиони тони и произведува моторни горива, авионско гориво, течен нафтен гас, мазут, битумен и други деривати. Затоа прашањето не е само кој ќе биде сопственик на акциите, туку дали Србија ќе има сигурност дека домашниот пазар ќе остане снабден и дека рафинеријата нема да биде сведена на периферна точка во пошироката регионална стратегија на MOL.
Сопственичката структура ја објаснува тежината на моментот. Според податоците на НИС, Gazprom Neft има 44,85 проценти, Република Србија 29,87 проценти, а JSC Intelligence 11,30 проценти, додека остатокот е кај помали акционери. Србија во преговорите настојува да го зголеми својот удел за дополнителни пет процентни поени, што би ѝ дало поголемо влијание во управувањето со компанијата.
Американскиот фактор е клучен затоа што НИС е под притисок на санкциската рамка поради руското сопствеништво. Ројтерс објави дека компанијата обезбедила привремено изземање од санкциите за да продолжи со увоз на сурова нафта додека трае процесот за продажба на рускиот мнозински удел на MOL. Тоа ѝ даде време на Србија, но не и трајно решение.
За Белград ова е тешка политичка пресметка. Ако прифати договор без силни гаранции за Панчево, ризикува критики дека стратешката инфраструктура ја препушта на регионален играч со сопствени интереси. Ако го закочи договорот, ризикува нов санкциски притисок, неизвесност околу увозот на сурова нафта и можни нарушувања во снабдувањето. Ако се бара ново време од OFAC, тоа би било само одложување на проблемот, не негово решавање.
MOL во оваа приказна не е случаен купувач. Унгарската групација веќе има амбиција да ја зајакне позицијата во Централна и Југоисточна Европа, а со НИС би влегла во срцето на српскиот нафтен пазар. Во официјалното соопштение од јануари, MOL наведе дека со трансакцијата ќе ја зацврсти својата регионална улога преку компанија што ја управува единствената српска рафинерија.
Затоа НИС стана многу повеќе од српска приватизациска или корпоративна тема. Во неа се вкрстуваат руското енергетско наследство, американската санкциска политика, унгарските регионални амбиции и обидот на Србија да ја задржи контролата врз најчувствителниот дел од својот енергетски систем. Балканот веќе ја почувствува цената на зависноста од увоз, рути, цевководи и политички договори; сега таа зависност се мери преку една рафинерија.
До петок, Србија мора да избере меѓу три ризици: договор што може да ја смири Америка, но да отвори домашни дилеми; одложување што ќе купи време, но ќе ја продолжи неизвесноста; или судир со рокот што може да ја врати земјата во санкциски и снабдувачки притисок. Панчево затоа не е само индустриски град во оваа приказна, туку точката каде што се гледа колку чини енергетската зависност кога геополитиката ќе влезе во резервоарот.
