ЕУ ја помага Македонија со нови 65,7 милиони евра, еве каде ќе одат парите

Новата транша од 65,7 милиони евра што Европската комисија ја одобри за Македонија од Планот за раст за Западен Балкан нема да биде една единствена уплата за слободно трошење од државната каса. Парите се делат на два канала: 30,6 милиони евра ќе влезат директно во државниот буџет, а околу 35,1 милиони евра ќе бидат ставени на располагање за инвестициски проекти преку Инвестициската рамка за Западен Балкан – WBIF.

Клучната разлика е во тоа што првиот дел е буџетска поддршка, а вториот дел не оди автоматски на сметката на Владата, туку се врзува за конкретни инфраструктурни и развојни проекти што треба да поминат низ одобрување во WBIF. Тоа значи дека 65,7 милиони евра не се „подарени пари“ без услов, туку исплата по позитивна оценка за спроведени реформски чекори и дел од поголем механизам во кој секоја наредна транша зависи од исполнување конкретни обврски.

Оваа исплата е поврзана со третиот шестмесечен извештаен период и со реформите што Македонија ги пријавила до крајот на декември 2025 година. Во македонскиот случај, оценети се мерки за подобрување на финансирањето на основното и средното образование, како и мерки за проширување на пристапот до дигитална инфраструктура и ИТ-опрема во училиштата. Тоа е причината зошто Брисел ја врзува оваа транша со образованието и дигитализацијата, но тоа не значи дека сите пари директно ќе се потрошат само за училишта.

Првиот канал, 30,6 милиони евра за државниот буџет, треба да ѝ даде фискален простор на државата за политики поврзани со реформите. Во практична смисла, тоа значи дека средствата може да ја поддржат буџетската рамка во која се финансираат образовните реформи, новите модели за финансирање на основното и средното образование, дигитализацијата во училиштата и поврзаните јавни расходи. Но, бидејќи станува збор за трансфер во буџетот, најважното прашање за јавноста ќе биде дали Владата јасно ќе покаже преку кои буџетски ставки ќе се гледа ефектот од европските пари.

Вториот канал, околу 35,1 милиони евра преку WBIF, треба да оди во инвестициски проекти, откако тие ќе бидат одобрени од управните структури на Инвестициската рамка. Тука не се работи само за грантови, туку за комбинирање европски грантови, поволни заеми од меѓународни финансиски институции и национално кофинансирање. WBIF за Македонија веќе има портфолио во транспорт, енергетика, отпадни води и управување со отпад, со 502,1 милиони евра придонес од WBIF и проценети инвестиции од 3,8 милијарди евра.

Во македонската реформска агенда за 2024-2027 година, инвестициите што може да се врзат со овој механизам се групирани во четири главни полиња: одржлив транспорт, чиста енергија, дигитална иднина и човечки капитал. Самата агенда наведува дека националната WBIF обвивка во рамки на Reform and Growth Facility ќе финансира проекти токму во транспорт, енергија, дигитална иднина и човечки капитал, додека животната средина ќе се поддржува преку регионалната WBIF обвивка.

Во транспортот, листата на можни инвестиции вклучува големи коридорски проекти: реконструкција и обнова на железничкиот Коридор 10, патни и железнички делници на Коридор 8, експресниот пат Битола – Меџитлија, делницата Романовце – Страцин, автопатската делница Катланово – Велес и железничката врска Кичево – Струга – граница со Албанија. Дел од овие проекти се со многу високи проценети вредности, како 200 милиони евра за обновата на железничкиот Коридор 10, 425 милиони евра за железничката делница Кичево – Струга и 100 милиони евра за делницата Струга – граница со Албанија.

Во дигиталниот дел, приоритетите се национална широкопојасна инфраструктура, безбедна заедничка владина дигитална инфраструктура и сигурна владина мрежа. Националната широкопојасна инфраструктура е замислена како оптичка комуникациска мрежа што треба да ги поврзе владините, здравствените, образовните и локалните институции, како и подрачја без комерцијални мрежи и локации за бесплатен јавен Wi-Fi. Проектот е проценет на 57,1 милиони евра, со предвиден дел од WBIF и Светска банка, заемски дел и национално кофинансирање.

Во истиот дигитален пакет е и проектот за безбедна владина инфраструктура, односно дата-центар и услови за хостирање на државните ИКТ-системи, како предуслов за дигитални јавни услуги. Дополнително, проектот за безбедна владина мрежа е поставен како одговор на зголемените киберризици и треба да овозможи заштитена комуникација меѓу институциите, со енкрипција, повеќефакторска автентикација и системи за детекција на упади.

Во човечкиот капитал, дел од проектите се насочени кон училиштата и здравствениот систем. Посебно значајни се проектите за изградба на 30 спортски сали во основни училишта, набавка на опрема и енергетски ефикасна реконструкција на основни и средни училишта, со проценета вредност од 53,75 милиони евра. Во истата група е и проектот за рехабилитација за енергетска ефикасност на четири државни училишта за ученици со посебни образовни потреби, како и проектот за 50 основни училишта каде се потребни доградби за премин кон едносменска настава.

Проектот за 50 основни училишта е особено важен затоа што ја поврзува инфраструктурата со квалитетот на наставата. Целта не е само реконструкција на објекти, туку создавање услови за едносменска настава, што треба да овозможи подобра организација на наставниот процес, помал притисок врз родителите и поконзистентна училишна средина. Проценетата вредност е 36,2 милиони евра, со мал грант од WBIF и најголем дел преку заем од ЕИБ, Светска банка или друга финансиска институција.

Во енергетиката, листата отвора поширока слика за тоа каде може да се движат европските пари во наредните години: зајакнување на преносната мрежа во југоисточниот регион, реконструкција на 110 kV водови во западниот регион Гостивар – Кичево – Битола, паметни мрежи и дигитални трафостаници, нова 400/110 kV трансформаторска станица кај Куманово, батериски системи за складирање енергија, топлификациски проекти во Скопје и Битола и Фонд за енергетска ефикасност.

Тоа значи дека сегашната транша од 65,7 милиони евра е само една видлива точка од многу поголем систем. Планот за раст за Западен Балкан е тежок шест милијарди евра за периодот 2024-2027 година, од кои две милијарди евра се грантови, а четири милијарди евра се поволни заеми. Најмалку половина од вкупниот износ треба да оди преку WBIF во инвестиции, додека остатокот се канализира кон буџетите на земјите кориснички.

Најважниот механизам е условувањето. Исплатите се прават двапати годишно, врз основа на барања од државите и проверка од Европската комисија дали се исполнети реформските чекори. Условите се поделени на предуслови, општи услови и конкретни платежни услови од реформската агенда. Ако некој услов не е исполнет, Комисијата може да ја суспендира или намали исплатата.

Во оваа логика се гледа и зошто Србија не доби средства во истата рунда. Планот за раст не функционира како класична регионална распределба во која секоја земја автоматски добива дел од пакетот, туку како систем „реформи за пари“. Македонија во оваа рунда доби позитивна оценка за дел од реформите во образованието и дигитализацијата, а со новата исплата вкупно ослободените средства за земјата достигнуваат 142,1 милиони евра.

Политички, оваа исплата е важна затоа што покажува дека финансискиот дел од европската интеграција може да продолжи и во период кога преговарачкиот процес е блокиран на уставните измени. Но, економски, таа отвора друго прашање: дали државата ќе успее да ги претвори реформските пари во видливи промени – подобро финансирани училишта, опремени училници, побезбедна дигитална инфраструктура, побрз транспорт, посигурна енергетска мрежа и проекти што нема да останат само во табели.