Ќе влезе ли Македонија во европскиот пазар пред членство во ЕУ?

Ова прашање повторно се отвора откако Австрија, Италија, Чешка, Словачка и Словенија предложија земјите од Западен Балкан, меѓу кои и Северна Македонија, да добијат постепен, условен и секторски пристап до единствениот европски пазар уште пред формалното членство во Унијата.

Предлогот, според информациите објавени од European Western Balkans, се темели на идејата за „пристап според заслуги“, чекор по чекор, во зависност од тоа колку земјите кандидати се усогласуваат со европското законодавство. Во документот се спомнуваат области како транспорт, енергетски и електрични пазари, дигитален единствен пазар, конкурентност и критични суровини.

За Македонија ова не би значело членство преку ноќ, ниту политичко прескокнување на преговарачкиот процес. Но би можело да значи пристап до дел од конкретните придобивки што граѓаните и компаниите најмногу ги чувствуваат: поевтини трансакции, подобро поврзување, полесен транспорт, дигитални услуги и постепено отворање кон економските правила на ЕУ.

Европската комисија веќе го постави ова како една од главните цели на Планот за раст за Западен Балкан. Тој план предвидува интеграција на регионот во единствениот пазар на ЕУ, продлабочување на реформите, регионална економска соработка и финансиска поддршка од 6 милијарди евра за периодот 2024-2027 година.

Во официјалните документи на ЕУ се наведува дека постепената интеграција треба да биде реверзибилна и заснована на заслуги. Тоа значи дека пристапот може да се отвора ако има реформи, но и да се суспендира ако има назадување. Токму ова е политичкиот осигурувач што петте земји членки го предлагаат за да се избегне модел во кој кандидатите добиваат придобивки без вистинска усогласеност со правилата.

Најважниот сигнал за Македонија дојде истиот ден кога Европската комисија соопшти дека ослободува 158,9 милиони евра за Албанија, Црна Гора и Северна Македонија преку Планот за раст. Од таа сума, за Северна Македонија се предвидени 65,7 милиони евра, по позитивна оценка за реформски чекори во образованието и дигитализацијата.

Сепак, прашањето не е само дали ЕУ сака да го приближи Балканот, туку дали Македонија може да го искористи тој прозорец. Постепениот пристап до европскиот пазар не е подарок, туку договор со услови. Ако реформите стојат, стојат и придобивките. Ако институциите испорачуваат, земјата може да добие дел од европската економска реалност пред членството.

Во тој контекст, новиот предлог е повеќе од техничка иницијатива. Тој е тест за тоа дали проширувањето ќе остане големо политичко ветување или ќе почне да се претвора во видливи економски чекори за граѓаните. За Македонија, прашањето станува едноставно: ќе чека ли членство за да ја почувствува Европа, или конечно ќе покаже дека знае да влезе во нејзиниот пазар преку работа, правила и резултати?