Катимерини репортажа: Колку сме спремни за нова пандемија?

Прашањето дали светот е подготвен за нова пандемија повторно се враќа во јавниот простор, овојпат не поради теоретско сценарио, туку поради две паралелни предупредувања: појавата на хантавирус поврзана со крузерот MV Hondius и новата епидемија на ебола во ДР Конго и Уганда. Во репортажа објавена на 22 мај 2026 година, грчкиот весник „Катимерини“ го отвора токму ова прашање, преку разговори со научници, биотехнолошки стартапи и претставници на здравствени институции кои работат на дијагностика, надзор и брз одговор на идни здравствени закани.

Главната порака од репортажата не е дека светот е беспомошен. Напротив, првиот заклучок е дека системите изградени за време на ковид-пандемијата сè уште функционираат. Професорката по вирологија Елени Настули од University College London за „Катимерини“ вели дека брзото идентификување на вирусниот сој на крузерот покажува дека „механизмите што ги изградивме во пандемијата се активни“. Таа додава и кратка, но клучна порака: „Тоа мора да се одржи.“

Токму тука е суштината на проблемот. Подготвеноста за пандемија не е еднократна инвестиција што завршува со крајот на една криза. Таа е постојан систем: лаборатории, обучен кадар, протоколи, меѓународна размена на податоци, домашно производство на тестови, стабилно финансирање и доверба кај јавноста. Ковид-19 го забрза овој процес, но „Катимерини“ предупредува дека по завршувањето на итната фаза се појавиле прекини, доцнења во финансирањето и промени во однесувањето на граѓаните.

Еден од најважните сегменти во репортажата е дијагностичката автономија. Настули учествува во UniHealth, европски проект во соработка со Универзитетот на Крит и биотехнолошки стартапи, чија цел е развој на брзи молекуларни тестови што можат да детектираат различни соеви од семејства на вируси како грип, коронавируси и арбовируси, односно вируси што се пренесуваат преку комарци. Овие тестови би можеле брзо да се приспособуваат на нови соеви и, доколку е потребно, да се произведуваат масовно.

Пандемијата покажа дека зависноста од увоз на реагенси и лабораториски материјали може да стане критична слабост во момент кога цел свет бара исти производи. Настули потсетува дека Грција тогаш зависела од реагенси што доаѓале од Германија и од САД. Нејзиниот заклучок за „Катимерини“ е директен: „Секоја земја треба да развие план за подготвеност.“

Вториот важен столб е епидемиолошкиот надзор, особено преку отпадните води. „Катимерини“ го цитира Димитрис Куциулис, коосновач и извршен директор на EnzyQuest, грчки биотехнолошки стартап што развивал молекуларни тестови за коронавирус и грип. Неговата компанија снабдува седум станици за отпадни води во големи грчки градови, од каде здравствените власти добиваат податоци за неделните епидемиолошки извештаи. Според него, надзорот преку отпадни води е еден од најевтините начини за масовен увид во ширењето на вируси. Тој тврди дека нивниот тест може да открие „и еден случај на 100.000 лица“.

Но, технологијата сама по себе не е доволна. Научниците и компаниите што работат во ова поле се соочуваат со помал интерес по ковид-кризата, со пренасочување на европски и национални средства кон други приоритети и со побавно регулаторно одобрување. Антониос Дандасиос, извршен директор на ProGnosis Biotech, предупредува дека денешната рамка е „посложена и помалку флексибилна“ за брзо усвојување на нови дијагностички технологии.

Ова е една од најважните лекции од текстот: светот научи побрзо да открива закани, но не е сигурно дека научи како трајно да ги финансира системите што ги откриваат. Во мирни периоди, пандемијата брзо исчезнува од политичките приоритети, а токму тогаш треба да се гради капацитетот за следната криза.

Променето е и однесувањето на граѓаните. Биотехнологот Јоргос Пападакис, извршен директор на BIOPIX, забележува дека јавноста по пандемијата масовно се свртела кон брзи тестови. За „Катимерини“ тој вели: „Се случи нешто чудно.“ Луѓето, според него, почнале да им веруваат на rapid tests, иако тие „по дефиниција имаат пониска сигурност“ од молекуларните тестови.

Таквата промена го турнала дел од биотехнолошкиот сектор кон други области: сексуално преносливи болести, рак на белите дробови и кожата, безбедност на храна, зоонози и ветеринарна дијагностика. Тоа не значи дека овие области не се важни. Но значи дека пазарната логика не секогаш се поклопува со јавноздравствената логика. Профитабилните полиња не мора да бидат истите полиња што ќе бидат најкритични во момент на нова пандемија.

Во меѓувреме, актуелните случувања покажуваат зошто ова прашање е повторно итно. ECDC на 22 мај објави дека во кластерот поврзан со MV Hondius се пријавени 11 случаи, од кои 9 потврдени и 2 веројатни, со 3 смртни случаи. Европскиот центар оценува дека ризикот за општата популација во ЕУ/ЕЕА останува многу низок, но случајот покажува колку брзо меѓународно патување може да создаде сложена здравствена операција со патници и екипаж од повеќе земји.

Паралелно, Светската здравствена организација на 17 мај 2026 утврди дека епидемијата на ебола предизвикана од Bundibugyo вирусот во ДР Конго и Уганда претставува меѓународна јавно-здравствена вонредна состојба, но не и пандемиска вонредна состојба. До 16 мај, според СЗО, во провинцијата Итури биле пријавени 8 лабораториски потврдени случаи, 246 сомнителни случаи и 80 сомнителни смртни случаи, а два потврдени случаи биле регистрирани и во Кампала, Уганда.

Европската комисија оценува дека ризикот за луѓето во ЕУ/ЕЕА од еболата е многу низок, бидејќи за пренос е потребен директен контакт со телесни течности на симптоматски пациент. Сепак, Комисијата нагласува дека Bundibugyo вирусот е потежок предизвик бидејќи во моментов нема лиценцирани вакцини или специфични третмани за оваа форма на болеста.

На европско ниво, одговорот се движи во насока на поголема истражувачка и производствена подготвеност. Во февруари 2026 година Европската комисија го лансираше партнерството BE READY, со цел побрзо предвидување, спречување и реакција на епидемии и пандемии. Програмата се фокусира на нови и повторно појавени патогени, како и на развој на дијагностика, третмани и вакцини. За партнерството се најавени 120 милиони евра од Horizon Europe, а во него се вклучени 81 организација од 27 земји.

Во грчкиот контекст, „Катимерини“ наведува дека Националната организација за јавно здравје, ЕОДИ, има специјализирана дирекција за подготвеност и развива системи со вештачка интелигенција што би помагале во одговорот на здравствени закани според епидемиолошките податоци. Според Теодорис Василакoпулос, претседател на научниот совет на ЕОДИ, организацијата добила европска финансиска поддршка од околу 30 милиони евра за реорганизација и за зајакнување на оперативниот капацитет.

Од оваа репортажа произлегува дека прашањето „колку сме спремни“ нема едноставен одговор. Да, научната заедница денес побрзо идентификува вируси. Да, постојат подобри лабораториски капацитети, системи за геномско следење, надзор преку отпадни води и европски механизми за координација. Но истовремено, постојат ризици што не се медицински, туку системски: нестабилно финансирање, зависност од увоз, бавна регулатива, слабеење на јавниот интерес и преместување на приватниот сектор кон поисплатливи области.

Најважната порака е дека новата пандемија нема да почне тогаш кога политиката ќе биде подготвена да зборува за неа. Таа може да почне во крузер, во болница, во рудиментарна клиника, во зона со вооружен конфликт, во пазар, на фарма или преку патник што веќе поминал неколку граници. Затоа вистинската подготвеност не е само прашање на реакција, туку на капацитет што се одржува и кога нема паника.