Skip to content
Вишиот управен суд ја поништи владината одлука од јули 2023 година со која беше повлечено претходно одобреното спојување на двете концесии за бакар и злато на локалитетот Иловица. Со тоа повторно се отвора институционалната постапка за еден од најдолгите и најконтроверзните рударски проекти во Македонија, но пресудата сама по себе не значи дека ископувањето може веднаш да започне.
Владата соопшти дека станува збор за конечна судска одлука што институциите се должни да ја почитуваат. Истовремено, актуелната власт се огради од одлуките што го создадоа спорот, посочувајќи дека правната состојба е наследена од претходниот владин состав, кој во јуни 2023 година го одобрил спојувањето на концесиите, а само еден месец подоцна ја повлекол сопствената одлука.
Од „Еуромакс ресоурцес“, компанијата што го развива проектот „Иловица-Штука“, пресудата ја толкуваат како целосно враќање во сила на одобрението за спојување на концесиите „Иловица 6“ и „Иловица 11“. Компанијата најави дека очекува да ги продолжи разговорите со државните институции и да го финализира новиот договор потребен за натамошен развој на проектот.
Граѓанската иницијатива „Здрава котлина“, која повеќе години се противи на отворањето на рудникот, реагираше со обвинувања дека пресудата има недоволно образложение и дека Владата не ги искористила сите правни можности во постапката. Иницијативата повторно ги отвори прашањата за роковите на концесиите, користењето вода, управувањето со рударскиот отпад и можните влијанија врз земјоделството и животната средина. Овие наводи претставуваат ставови на противниците на проектот и допрва треба да се оценуваат во надлежните институционални постапки.
Случајот со Иловица не започнува со последната пресуда. Неговите корени се во геолошките истражувања од средината на првата деценија на овој век. Во 2006 година била доделена концесија за детални геолошки истражувања, додека првото право за експлоатација на бакар и злато било доделено во 2012 година на „Фелпс Доџ Вардар“.
Првата концесија опфаќала простор од околу 1,68 квадратни километри во Општина Босилово и била доделена за период од 30 години, односно до јули 2042 година. Правата подоцна биле пренесени на „Еуромакс ресоурцес“.
Втората концесија била доделена со владина одлука од декември 2015 година, а договорот бил склучен на 13 јануари 2016 година. Таа опфаќала површина од приближно 13,74 квадратни километри на териториите на општините Босилово и Ново Село и требало да важи до јануари 2046 година.
Документите на Министерството за економија покажуваат дека помалата, првододелена концесија географски се наоѓа во рамките на поголемата концесиска површина. Поради тоа „Еуромакс“ уште на 29 јануари 2016 година поднел барање тие да бидат споени во една целина.
Министерството извршило увид во февруари истата година и утврдило дека постапката може да продолжи. Предлози за спојување биле подготвувани во 2017 и во 2018 година, но Владата не донела конечна одлука. Во 2018 година бил исправен и претходно погрешно пресметаниот простор на втората концесија, по што барањето повторно било ставено на владина седница, но за него не било гласано.
Проектот во меѓувреме напредувал на ниво на студии и техничка документација. Плановите на компанијата предвидуваат површински коп, постројки за преработка и објект за управување со рударскиот отпад. „Еуромакс“ тврди дека во производниот процес нема да користи цијанид и сулфурна киселина и дека проектот може да работи според меѓународни еколошки стандарди.
Противниците на рудникот, од друга страна, со години предупредуваат на можните последици за водните ресурси, почвата, земјоделското производство и безбедноста на објектот за рударска јаловина. Токму судирот меѓу очекуваните економски придобивки и стравувањата за долгорочните еколошки последици го претвори проектот во политичко и општествено прашање што ги надмина границите на Босилово и Ново Село.
Пресвртот се случи во 2019 година. Тогашната Влада еднострано го раскина договорот за првата концесија. Образложението беше дека концесионерот во законскиот рок од четири години не доставил комплетно барање и целосна документација за добивање дозвола за експлоатација.
„Еуромакс“ ја оспори ваквата одлука, тврдејќи дека навремено ги исполнил обврските и дека институциите неправилно ја оцениле документацијата. Следуваше повеќегодишна постапка пред Управниот и Вишиот управен суд, во која повеќе управни акти беа поништувани и предметите се враќаа на повторно разгледување.
Во март 2023 година Управниот суд ја поништи одлуката за еднострано раскинување од 2019 година и го врати предметот кај Владата. Во образложението судот утврдил дека барањето за спојување на концесиите претставува посебно правно прашање за кое Министерството за економија мора да донесе соодветен управен акт.
По оваа пресуда, „Еуромакс“ го обнови барањето за спојување. На 27 јуни 2023 година Владата го одобри, а одлуката беше објавена во „Службен весник“ на 4 јули. Според владиниот предлог, со спојувањето не се доделувал нов простор, туку двете веќе доделени концесиски површини административно се претворале во една целина. Рокот на споената концесија требало да биде пократкиот од двата постојни рокови, односно до 24 јули 2042 година.
Одлуката предизвика силни реакции во Струмичкиот Регион, протести и несогласувања и во тогашната владејачка коалиција. На 25 јули 2023 година Владата одлучи да го повлече одобрението, а новата одлука беше објавена наредниот ден.
Токму повлекувањето стана предмет на новата тужба на „Еуромакс“. Компанијата тврдеше дека Владата без доволна правна основа поништила веќе донесена одлука и предупредуваше на можност за поведување меѓународна арбитража и барање отштета од државата.
Вишиот управен суд сега ја поништи одлуката за повлекување од јули 2023 година. „Еуромакс“ соопшти дека ја примил пресудата на 4 јуни 2026 година, додека Владата ја информираше јавноста за неа на седницата од 23 јуни.
Од досега објавените информации произлегува дека се враќа правното дејство на владината одлука за спојување на двете концесии. Сепак, спојувањето на концесиските површини не е исто што и издавање дозвола за почеток на рударска експлоатација.
За почеток на работа се потребни дополнителни управни, еколошки, технички и градежни одобренија. Во финансискиот извештај на „Еуромакс“ за првиот квартал од 2026 година се наведува дека комисија во Министерството за животна средина препорачала одобрување на студијата за оцена на влијанието врз животната средина, но дека конечната согласност сè уште не била издадена до 31 март 2026 година.
Тоа значи дека по пресудата не следува автоматско отворање на површинскиот коп. Следуваат институционални постапки во кои треба да се утврди дали инвеститорот ги исполнува сите актуелни законски, еколошки и технички услови.
Одговорноста за денешната состојба не може да се сведе на една влада или на една политичка партија. Истражувачката концесија била доделена во периодот на владата на Владо Бучковски. Двете концесии за експлоатација биле доделени во време на владите предводени од Никола Груевски. Првата концесија била раскината во 2019 година од владата предводена од Зоран Заев, а спојувањето и неговото повлекување се случија во 2023 година, во мандатот на владата на Димитар Ковачевски. Актуелната Влада сега е соочена со последиците од конечната судска одлука.
По повеќе од две децении истражувања, договори, анекси, судски постапки и политички пресврти, случајот „Иловица-Штука“ повторно го отвора прашањето за институционалната доследност. Државата ќе мора јасно да објасни што точно произлегува од пресудата, кои постапки остануваат незавршени и врз основа на кои стручни и законски критериуми ќе се носат следните одлуки.
Дури потоа ќе може да се одговори на суштинското прашање – дали судската одлука е само крај на една административна постапка или почеток на нова фаза во реализацијата на рударскиот проект.
