Европа пуши помалку, но новите производи ја менуваат сликата

Еден од шест жители на Европската Унија секојдневно користи тутун или сродни производи. Уделот се намалува, но најновите европски податоци откриваат и нешто друго: класичната цигара повеќе не е доволна за да се измери колку Европа навистина е зависна од тутун и никотин.

Во 2025 година 16,5 отсто од населението на ЕУ на возраст од 16 години или повеќе секојдневно користело тутун или сродни производи. Во 2022 година уделот бил 17,5 отсто.

Падот од еден процентен поен е позитивен сигнал, но зад европскиот просек се кријат големи разлики меѓу земјите, генерациите и производите што ги користат потрошувачите.

Токму тука почнува посложениот дел од приказната.

Во новата статистика не влегуваат само класичните цигари. Евростат ги опфаќа и електронските цигари, никотинските ќесички и загреаните тутунски производи. Затоа податоците не треба автоматски да се читаат како ранг-листа на земјите во кои најмногу се пушат цигари.

Тоа е особено видливо кај Шведска.

Со 23,9 отсто дневни корисници на тутун и сродни производи, земјата е меѓу највисоко рангираните во новата статистика. Но други статистики кои го мерат исклучиво класичното пушење даваат сосема поинаква слика.

Причината е во методологијата: различните производи сè повеќе ја менуваат структурата на потрошувачката.

Најголем удел во ЕУ во 2025 година има Бугарија, каде што 26,3 отсто од населението секојдневно користи тутун или сродни производи. Следуваат Шведска со 23,9 и Хрватска со 23,6 отсто.

На спротивната страна е Холандија со само 9,9 отсто. Следуваат Ирска со 11,7, Белгија со 13,6 и Луксембург со 13,8 отсто.

Разликата меѓу европските земји е огромна и покажува дека не постои една европска навика, ниту едноставна формула која може да ги објасни резултатите.

Политиките за контрола на тутунот се само еден дел од равенката.

Цената на цигарите, даноците, контролата на продажбата, спроведувањето на забраните, достапноста на помош за откажување, навиките на населението, возраста, нелегалната трговија и распространетоста на новите производи истовремено влијаат врз конечната статистика.

Затоа едноставното споредување на една забрана со процентот на пушачи може да даде погрешна слика.

Светската здравствена организација продолжува да ги смета повисоките даноци, забраните за пушење во затворени простории, ограничувањето на рекламирањето, здравствените предупредувања и помошта при откажување како клучни инструменти за намалување на употребата на тутун.

Но европските бројки покажуваат дека нивниот ефект зависи и од тоа колку доследно државите ги спроведуваат.

Сам закон на хартија не гарантира ист резултат во две различни земји.

И бројките за класичното пушење го потврдуваат проблемот. ОЕЦД проценува дека во 2023 година во просек 14,8 отсто од населението во земјите членки пушело секој ден. Највисоки стапки имале Турција, Унгарија и Грција, каде што најмалку секој четврти жител бил секојдневен пушач.

Истовремено, во последната деценија стапката на пушење се намалила во поголемиот дел од земјите за кои постојат споредливи податоци.

Но додека класичното пушење опаѓа, употребата на електронски цигари расте во повеќе држави.

ОЕЦД забележува дека просечната редовна употреба на електронски цигари во земјите за кои има податоци се зголемила од околу 3 отсто во 2016 на 6 отсто во 2023 година.

Токму оваа промена е една од причините зошто идните статистики за тутунот ќе бидат потешки за читање.

Помалку цигари не мора секогаш да значи и пропорционално помалку корисници на никотински или сродни производи.

Особено внимание привлекуваат младите. Здравствените институции предупредуваат дека електронските цигари, вкусовите и новите никотински производи создаваат нов предизвик за генерација која можеби никогаш не би започнала со класични цигари.

СЗО во последните извештаи предупредува дека Европа и натаму има една од највисоките стапки на употреба на тутун во светот и дека растот на електронските цигари меѓу младите е сериозен јавно-здравствен проблем.

И Македонија има причина внимателно да ги следи овие трендови.

Податоците на Светска банка, базирани на меѓународни здравствени проценки, покажуваат висока распространетост на употребата на тутун кај возрасното население во земјава. Овие показатели не се методолошки идентични со новата статистика на Евростат и затоа не можат директно да се споредуваат процент со процент, но ја покажуваат големината на домашниот проблем.

Институтот за јавно здравје во своите анализи исто така ја посочува високата распространетост на пушењето и здравствените и економските последици што ги создава тутунот.

Најновите бројки од Европа затоа не покажуваат само дека употребата постепено се намалува.

Тие покажуваат дека самиот проблем се менува.

Класичната цигара сè уште е во центарот на тутунската епидемија, но околу неа расте цел пазар на нови производи. За здравствената политика тоа значи дека повеќе не е доволно да се следи само колку луѓе палат цигара.