Skip to content
Министерката за образование и наука Весна Јаневска го одбележа двегодишниот мандат со отчет во кој наброја инвестиции, нови закони, образовни асистенти, стипендии, реконструкции, центри за стручно образование и ветување дека учебниците ќе ги пречекаат учениците на клупите на 1 септември.
Сликата што ја претстави Министерството за образование и наука е слика на систем кој, како што тврди министерката, бил преземен во „катастрофална состојба“, а потоа бил стабилизиран и поставен на патот на реформите.
Но отчетот на еден министер не се оценува само според бројот на потпишани договори, отворени постапки и потрошени милиони евра. Образовната политика се мери според тоа дали учениците навреме добиле учебници, дали наставниците имаат услови за работа, дали студентите можат да живеат и студираат достоинствено, дали реформите се подготвуваат транспарентно и дали на крајот децата учат повеќе и подобро.
Токму на тие тестови двегодишниот мандат на Јаневска не дава основа за оценка дека таа се покажала како успешен министер.
Не секој проблем во образованието е создаден во последните две години. Јаневска наследи систем со децениски слабости, со лоши резултати на меѓународните тестирања, недоволно финансирање, запуштена инфраструктура, недостиг од кадар и чести импровизации со учебниците.
Тоа е важна околност, но не може да биде трајно оправдување. По две години раководење со ресорот, одговорноста веќе не се сведува само на она што било наследено, туку и на тоа како се управувало со кризите, кои ветувања биле исполнети и колку Министерството било искрено пред јавноста.
Европската комисија не препознава пресврт
Најголемиот проблем за оптимистичкиот отчет на Јаневска е што независните оценки не потврдуваат дека во образованието се случил суштински пресврт.
Во Извештајот на Европската комисија за 2025 година Македонија е оценета како умерено подготвена во областа на образованието и културата, но со само ограничен напредок.
Комисијата предупреди дека следењето на претходната стратегија за образование не било добро дефинирано, дека е потребна нова стратегија со мерливи цели и дека трошењето на парите останува неефикасно.
Особено загрижувачки е податокот дека јавните расходи за образование и обука во 2024 година се намалиле на 3,17 проценти од бруто-домашниот производ, далеку под просекот во Европската Унија од околу 4,6 проценти.
Уделот на образованието во вкупниот државен буџет, исто така, паднал од 11,7 проценти во 2023 на 9,15 проценти во 2024 година.
Точно е дека Јаневска го презеде Министерството во средината на 2024 година и не може сама да биде одговорна за целата буџетска година. Но овие показатели директно ја поткопуваат тезата дека образованието веднаш станало централен државен приоритет.
Во отчетот доминираат информации за вложени средства, започнати проекти и административни активности. Недостига најважниот одговор – дали по две години има подобрување на знаењата, функционалната писменост, квалитетот на наставата, присуството на учениците и довербата во системот.
Нови резултати од меѓународно тестирање кои би потврдиле таков напредок сè уште нема. Оттука, бројот на проекти не смее автоматски да се претставува како доказ за подобро образование.
Учебници за сите – ветување што веќе еднаш не се исполни
Една од централните пораки во отчетот е дека на 1 септември учениците ќе ги добијат сите учебници, вклучително и оние по странски јазици.
Тоа е важна обврска, но во јуни 2026 година сè уште е ветување за иднината, а не завршен резултат.
Проблемот е што слични уверувања беа дадени и претходно.
Учебната 2024/2025 година започна без сите учебници по странски јазици, бидејќи постапките за нивна набавка не беа завршени. Министерството го објаснуваше проблемот со тендерските процедури и жалбите, но за учениците и наставниците конечниот резултат беше ист – наставата почна без целосно обезбедени материјали.
Во август 2025 година Јаневска објави дека учебници ќе има за сите ученици. Само неколку дена по почетокот на учебната година Министерството призна дека доставата не била целосно завршена и дека биле распределени повеќе од 90 проценти од учебниците.
Од училиштата и од родителите пристигнуваа информации за недостиг на одделни наслови, за стари и оштетени примероци и за ученици кои повторно морале да се снаоѓаат.
Десетици милиони евра издвоени за печатење и дистрибуција не ја менуваат суштината: учебникот што пристигнува откако наставата веќе започнала не е навреме обезбеден учебник.
Поради тоа е проблематично идното ветување за септември 2026 година да се вбројува во отчет за веќе завршена работа.
Добар министер не се оценува според тоа колку убедливо најавува дека проблемот ќе биде решен следниот пат, туку според тоа дали институцијата научила од претходниот неуспех и навреме ја завршила постапката.
Студентскиот оброк меѓу проширеното право и административниот хаос
Министерството со право го вбројува проширувањето на опфатот на субвенционираниот студентски оброк меѓу позитивните мерки. Со законските измени право добија дополнителни категории студенти, со што поддршката стана подостапна.
Но проширеното право не значи дека системот функционира без сериозни проблеми.
Студентски организации во повеќе наврати предупредуваа дека студенти останувале без исплата поради доцнење или грешки при доставувањето податоци од факултетите. Во дел од случаите, според нив, студентите ги исполнувале условите, но сепак губеле цел месечен износ затоа што административната корекција не се применувала ретроактивно.
Така, студенти беа казнувани за грешки што не ги направиле самите.
Дополнително, дневниот износ на студентскиот оброк остана 140 денари и покрај растот на трошоците за живот и барањата на студентските претставници да биде зголемен.
Министерството може да посочи дека бројот на корисници е зголемен. Но квалитетот на една социјална мерка се мери и според тоа дали износот е реално доволен, дали исплатата е сигурна и дали корисникот има ефикасен начин да исправи институционална грешка.
Систем во кој студент може да остане без средства затоа што две институции не размениле навреме точни податоци не може да биде претставен како целосно успешна реформа.
Студентските домови како наследен проект со поместувани рокови
Јаневска во отчетот најави дека реконструираните студентски домови „Стив Наумов“ и „Кузман Јосифовски Питу“ ќе бидат отворени во октомври.
И оваа најава е идно ветување, а не завршена инвестиција.
Дополнително, реконструкцијата на овие домови не започна со нејзиниот мандат. Проектот беше подготвен, финансиран и започнат претходно, со средства од Европската Унија и заем од германската развојна банка КфВ.
Работите во „Кузман“ започнаа во првата половина на 2024 година, пред Јаневска да стане министерка, а програмата за енергетска и целосна реконструкција беше дел од повеќегодишен проект.
Тоа не значи дека актуелната министерка нема заслуга за продолжување на работите. Но не е коректно наследен проект, финансиран во значителен дел со европски и меѓународни средства, да се прикажува како целосно нов резултат на сегашното раководство.
Во меѓувреме, роковите се поместуваа. Двата дома останаа затворени и во учебната 2025/2026 година, а студентите мораа да бараат сместување во други домови или на приватниот пазар, каде кириите се значително повисоки.
Проблемите не беа ограничени само на Скопје. Во февруари 2026 година студенти во домот „Никола Карев“ во Охрид останаа без електрична енергија, греење и топла вода поради неплатени сметки.
МОН тогаш информираше дека повеќе студентски домови имаат наталожени долгови.
Тоа открива подлабок проблем од една реконструкција. Студентскиот стандард нема да се реши само со свечено отворање на две обновени згради, доколку останатите установи продолжат да работат со долгови, нефункционална опрема, лоша исхрана и недоволни капацитети.
Реформа на високото образование без доверба од академската заедница
Јаневска го претставува новото законодавство во високото образование како една од најважните реформи во мандатот.
Потребата од нови правила тешко може да се оспори. Македонските универзитети со години се соочуваат со слаби позиции на меѓународните рангирања, недоволно финансирана наука, спорни акредитации, неконтролирано отворање студиски програми и ограничена одговорност за квалитетот.
Сепак, начинот на кој се подготвуваше реформата предизвика сериозен отпор кај дел од академската заедница.
Националниот совет за високо образование и научноистражувачка дејност предупреди дека дел од неговите суштински забелешки не биле прифатени. Советот изрази загриженост дека предложените решенија може да ја нарушат автономијата на универзитетите, да пренесат овластувања кон Министерството и да отворат простор за политичко влијание при изборот на кадри и управувањето со телата што треба да го контролираат квалитетот.
Форумот за образовни промени, исто така, оцени дека консултациите биле повеќе формални отколку суштински.
Министерството ги отфрли ваквите оценки, наведувајќи дека дебатата била отворена, дека учествувале претставници од универзитетите и дека дел од предлозите биле вградени во текстовите.
Но јавноста не доби целосна и навремена листа на сите експерти што учествувале во подготовката, ниту јасен преглед кои забелешки биле прифатени, кои биле одбиени и со какво образложение.
Кога се менуваат правилата за универзитетската автономија, акредитацијата, изборот на професори и финансирањето на науката, довербата не се создава со уверување дека процесот бил транспарентен. Таа се создава со јавно достапни документи, имиња, записници и образложенија.
Реформа што започнува со сомнеж дека Министерството сака поголема политичка контрола тешко може да се нарече успешно спроведена реформа.
Гимназиската концепција отвори повеќе прашања отколку одговори
Сличен проблем се појави и со новата концепција за гимназиско образование.
Промени се потребни. Наставните програми во дел од предметите се застарени, учениците имаат преоптоварени распореди, а образованието недоволно ги развива критичкото мислење, практичните вештини и дигиталната писменост.
Но првата верзија на концепцијата предизвика реакции од наставници, професори и универзитетски катедри.
Особено спорно беше местото на филозофијата, логиката и етиката. Професори предупредија дека намалувањето или преместувањето на овие содржини ќе го осиромаши општото образование и токму спротивно од декларираните цели ќе го намали развојот на критичкото мислење.
Дополнителни сомнежи предизвика тоа што Бирото за развој на образованието првично не ги соопшти јавно сите автори на концепцијата.
Јаневска и МОН објаснуваа дека станува збор за нацрт и дека конечните решенија ќе бидат усогласени преку јавна расправа. Тоа е легитимна позиција. Но јавната расправа не треба да служи за последователно поправање на недоволно подготвен документ, туку како завршна проверка на веќе аргументирана реформа.
Контрадикторните пораки за тоа дали одредени предмети се укинуваат, се интегрираат или само ја менуваат формата покажаа сериозен комуникациски проблем.
Реформата во образованието мора да биде разбирлива и за наставниците и за учениците. Доколку самите автори и институции не можат јасно да објаснат што точно предлагаат, отпорот не може едноставно да се прогласи за страв од промени.
Спорниот правилник за насилство
Критики предизвика и новиот правилник за постапување во случаи на насилство и злоупотреба на ученици.
Хелсиншкиот комитет предупреди дека со новото решение училиштата ја губат можноста систематски да го утврдуваат мотивот за насилството, особено кога станува збор за дискриминација, родово базирано насилство, етничка припадност, попреченост или други лични карактеристики.
Според организацијата, без идентификување на мотивот системот може да остане „слеп“ за најчестите облици на дискриминаторско насилство.
Ова е суштинско прашање. Училиштето не треба само да утврди дека еден ученик нападнал друг. Треба да знае и зошто се случило тоа, дали станува збор за повторливо однесување и дали жртвата била цел поради некоја своја карактеристика.
Министерството има обврска не само да донесе правилник, туку и убедливо да покаже дека тој обезбедува подобра заштита од претходниот систем.
Во услови кога насилството меѓу учениците, онлајн-малтретирањето и дискриминацијата стануваат сè посложени, секое намалување на механизмите за препознавање на мотивот претставува чекор што мора да биде сериозно преиспитан.
Позитивните резултати не треба да се негираат
Критичката оценка на мандатот не значи дека сè што направило Министерството е неуспешно.
Во стручното образование има видливо проширување на дуалните паралелки и соработката со компаниите. Усвојувањето на законската рамка за стручно образование и развојот на регионалните центри се позитивни чекори.
Зголемен е и буџетот за научноистражувачка дејност, иако вкупното вложување во науката во Македонија и натаму останува исклучително ниско во споредба со европските држави.
Ангажирањето поголем број образовни асистенти е важно за инклузијата, особено ако нивниот број е проследен со квалитетна обука, стабилни договори и континуирана поддршка за учениците и семејствата.
Инвестициите во училишна инфраструктура, дигитална опрема и енергетска ефикасност, исто така, се потребни и треба да продолжат.
Но позитивните активности не ја поништуваат потребата да се оцени целината на мандатот.
Еден министер не станува успешен само затоа што продолжил неколку добри проекти, обезбедил опрема или го зголемил бројот на корисници на одредена мерка. Успехот подразбира доследно управување, навремено исполнување на обврските, транспарентни реформи и мерливо подобрување на образовните резултати.
Мандат со повеќе најава отколку пресврт
По две години, Весна Јаневска може со право да каже дека наследила тежок и нефункционален систем.
Но по две години веќе не е доволно секој пропуст да се објаснува со претходната власт, секое започнато градилиште да се претставува како завршен успех и секој иден рок како веќе реализиран резултат.
Учебниците не пристигнаа целосно навреме и покрај дадените уверувања. Студенти остануваа без оброк поради административни грешки. Реконструкциите на домовите доцнеа, а други домови тонеа во долгови. Клучните реформи влегоа во судир со професори, наставници и независни образовни тела. Европската комисија забележа само ограничен напредок и недоволно финансирање.
Ниту една од овие епизоди сама по себе не докажува дека целиот мандат бил целосен неуспех. За дел од нив одговорноста ја делат повеќе институции, претходни влади, универзитети, општини и раководства на установи.
Но собрани заедно, тие покажуваат модел на управување во кој политичката презентација често беше пооптимистична од реалната состојба на теренот.
Јаневска не се покажа како министер што успеал да ја врати довербата во образовниот систем. Не покажа дека реформите се подготвуваат со доволна транспарентност, дека ветените рокови се сигурни и дека вложените средства веќе создаваат подобро знаење.
Нејзиниот отчет е доказ дека Министерството било активно. Не е доказ дека образованието станало подобро.
А токму тоа е мерката по која треба да се оценува еден министер.
