Skip to content
Србија влезе во нова политичка неизвесност откако претседателот Александар Вучиќ најави дека за неколку недели ќе поднесе оставка, но протестите не запреа. Напротив, по неговото обраќање на митингот на Српската напредна странка во Белград, илјадници граѓани повторно излегоа на улиците, убедени дека најавеното повлекување не мора да значи и вистинско заминување од власта. Reuters пишува дека демонстрантите стравуваат оти Вучиќ може да ја задржи контролата преку друга функција, најверојатно како премиер, со поставување близок сојузник на претседателското место.
Најсилната порака дојде од Краљево, каде студентите во блокада организираа голем собир под мотото „Сè се гледа на Видовден“. Таму, според N1, главната порака била дека „се ближи крајот на владеењето на СНС“ и дека „студентите победуваат“. На собирот се зборуваше за почитување на Уставот и законите, за корупцијата, репресијата и за чувството дека институциите во Србија одамна не функционираат независно од политичката волја на власта.
Вучиќ на 27 јуни пред своите поддржувачи порача дека ова се неговите „последни денови и недели“ како претседател и дека ќе поднесе оставка. RTS и N1 пренесоа дека тој најавил и изборна листа под името „Обединета Србија“, со која владејачкиот блок треба да настапи на следните избори. Вучиќ истовремено порача дека, доколку неговата партија тоа го побара, ќе помогне во новата изборна битка, што за неговите критичари е јасен сигнал дека не се подготвува политичко повлекување, туку нова позиција од која ќе се задржи влијанието.
Неговата најава доаѓа по повеќе од една година масовни студентски и граѓански протести, започнати по падот на бетонската настрешница на железничката станица во Нови Сад во ноември 2024 година, кога загинаа 16 лица. За демонстрантите, таа трагедија стана симбол на корупција, неодговорност и нетранспарентни државни проекти. Reuters оценува дека протестите се најголеми во Србија од соборувањето на Слободан Милошевиќ во 2000 година, додека Вучиќ ги отфрла обвинувањата за корупција и авторитарно владеење.
Суштината на кризата не е само во тоа дали Вучиќ ќе ја напушти претседателската функција, туку дали ќе ја напушти моќта. Во Србија претседателската функција формално има ограничени овластувања, но Вучиќ во изминатите години ја претвори во центар на политичкиот систем. Reuters наведува дека, кога во 2017 година се пресели од премиерската во претседателската функција, тој со себе ја пренесе и реалната политичка моќ, задржувајќи силна контрола врз партијата и Владата.
Затоа скепсата е длабока. Радио Слободна Европа прашува дали станува збор за политичко повлекување или тактика за опстанок на власт, потсетувајќи дека Вучиќ и претходно најавувал повлекувања во моменти на криза. NIN објави дека изборите би можеле да се одржат во следните три до четири месеци и дека Вучиќ најавил оти одлуката за евентуална кандидатура за премиер ќе биде „транспарентна“ и во согласност со Уставот.
Дури и дел од германскиот печат, преку анализи пренесени во 021, ја чита најавата како „стратешко повлекување“ и како формула „да се замине за да се остане“. Таквата оценка се совпадна со стравот на демонстрантите дека оставката може да биде само нов изборен маневар, а не пресврт што ќе ја ослободи Србија од политичкиот модел во кој една личност ја држи тежината на институциите, партијата и јавниот живот.
Правната процедура дополнително ја отвора трката со времето. Според Законот за претседател на Република Србија, ако претседателот поднесе оставка, го заменува претседателот на Народното собрание најдолго три месеци. Српските извори потсетуваат дека тоа отвора пат за нови претседателски избори, а Вучиќ веќе најави дека парламентарните избори би можеле да се одржат во рок од три до четири месеци.
Во владејачкиот табор, најавата се претставува како доказ дека Вучиќ не се држи по секоја цена за функцијата и дека сака нов легитимитет од граѓаните. Провладините медиуми ја пренесоа пораката како историски политички потег, додека Дел од медиумите пишуваат дека Србија до крајот на годината би можела да добие и нов претседател и нов премиер. Но, за улицата, тоа не е доволно. Барањето не е само промена на функцијата, туку промена на системот што демонстрантите го гледаат како заробен од една политичка структура.
Затоа најавата на Вучиќ не ја затвори кризата, туку ја отвори нејзината следна фаза. Србија сега чека дали ќе види вистинска оставка, изборен маневар или политичка рокада во која претседателот заминува од една врата, но се враќа низ друга. А протестите покажуваат дека голем дел од јавноста повеќе не го мери прашањето според тоа која титула ќе ја носи Вучиќ, туку според тоа дали конечно ќе престане да ја држи моќта.
