Дигиталната граница на ЕУ заглави во летната сезона: девет земји бараат повеќе време за новите проверки

Новите дигитални гранични проверки на Европската Унија, воведени како дел од Системот за влез и излез, веќе создаваат сериозен притисок врз аеродромите, пристаништата и копнените премини во Шенген-зоната, а девет европски земји побараа од Европската комисија да им остави повеќе простор за привремени олеснувања.

Белгија, Франција, Германија, Грција, Италија, Малта, Холандија, Португалија и Швајцарија во заедничко писмо до еврокомесарот за внатрешни работи Магнус Брунер предупредуваат дека првите месеци од примената на системот покажале значителни оперативни тешкотии. Земјите не бараат напуштање на системот, туку продолжување на механизмот што им дозволува на граничните служби, во услови на голем метеж, привремено да го суспендираат земањето отпечатоци од прсти и скенирањето на лицето.

Станува збор за Системот за влез и излез, познат како EES, кој ја заменува класичната пракса на ставање печати во пасошите со дигитална евиденција на влезовите, излезите и одбиените влезови на патници кои не се државјани на ЕУ, а патуваат за краток престој. Во системот се внесуваат податоци од патниот документ, датумот и местото на влез или излез, како и биометриски податоци, односно фотографија на лицето и отпечатоци од прсти.

За граѓаните од земјите надвор од ЕУ, вклучувајќи ги и патниците од Западен Балкан, ова значи дека влезот во Шенген-зоната повеќе не е само пасошка проверка, туку дигитална регистрација во европски систем кој треба да ги следи дозволените 90 дена престој во период од 180 дена и полесно да ги открива лицата што го надминуваат дозволениот престој.

Проблемот е што техничката логика на системот се судри со реалноста на летната туристичка сезона. Аеродроми, авиокомпании и фериботски оператори предупредуваат на долги редици, побавно процесирање на патниците и ризик од поголеми застои во јули и август, кога притисокот врз надворешните граници на Шенген е најголем. Дел од индустријата веќе бараше можност за суспензија на биометриските проверки во шпицот на сезоната, оценувајќи дека инфраструктурата на одредени премини не е подготвена за таков обем на патници.

Според сегашните правила, привремената флексибилност треба да важи до 6 септември 2026 година. Деветте земји бараат писмени гаранции дека таа можност ќе остане достапна и по тој датум, особено на премините каде што системот создава притисок што може да го блокира нормалното патување.

Европската комисија засега не најавува продолжување на рокот. Портпаролот Маркус Ламерт изјави дека Комисијата ја поздравува посветеноста на земјите за целосна примена на системот и потсетува дека законодавството веќе содржи флексибилности за ситуации со голем метеж. Според Брисел, целта не е да се отстапи од систематската регистрација на патниците, туку да се обезбеди EES да функционира без сериозно нарушување на патничките текови.

Европската комисија го претставува EES како клучен дел од модернизацијата на надворешните граници на ЕУ. Системот треба да помогне во откривање злоупотреби на идентитет, фалсификувани документи, лица со одбиен влез и патници кои го надминале дозволениот престој. Но, неговата прва голема летна проверка покажа дека дигиталната контрола не зависи само од софтверот, туку и од бројот на службеници, капацитетот на терминалите, техничката опременост и реалниот проток на патници.

Затоа барањето на деветте земји не е само техничко прашање, туку тест за тоа како ЕУ ќе го балансира безбедносниот интерес со практичната слобода на движење. Новата граница на Европа треба да биде побрза, попрецизна и побезбедна, но во летната сезона таа за многу патници веќе изгледа како уште едно тесно грло на влезот во Шенген.